|

Моликият ва шаклҳои хоҷагидорӣ дар иқтисодиёти кишоварзӣ (МУНОСИБАТҲОИ КИШОВАРЗӢ ВА ИНКИШОФИ КОМПЛЕКСИ АГРАРИЮ САНОАТӢ)

Тартибдиханда: Азизов Ф.Ҳ.

Дохил кард: Ахмедов Бахром

Санаи дохилгардида: 2019-10-01

Муносибатҳои кишоварзӣ, пеш аз ҳама, муносибат ба замин мебошад. Замин - қайд карда мешавад дар китоби муқаддаси "Авасто" - сарчашмаи ҳаёт ва давомдиҳандаи он мебошад. Ҳар он ки заминро кишт намуд, барои замин манфиати зиёде овард. Дар навбати худ замин гӯяд: "Инсон, ки маро киштукор кард ман ҳам ба ивази он некиҳои инсон онро бо озуқа таъмин хоҳам кард. Ҳар он касе, ки заминро кишт намуд, ба монанди он аст, ки ҳаёт ва некӣ кишт кард".
Замин предмети меҳнате мебошад, ки инсон ба он бо воситаи худи меҳнат ва олотҳои меҳнат таъсир расонда, захираҳои онро барои қонеъ гардонидани талаботи худ истифода мекунад.
Сармоя воситаест, ки аз ҷониби субъектҳои иқтисодӣ аз нав эҳё ва таҷдид карда мешавад. Вале замин ҳамчун ҷисми беҷон аз нав такрорис-теҳсол карда намешавад. Ҳаҷми фоиданокии он хеле ҳам маҳдуд мебошад. Инсон қобилияти хусусиятҳои табиӣ ва қаҳри онро ба вуҷуд оварданд ва аз нав таҷдид кардан надорад. Онро фақат қобилияти тағйир додан ва исти-фода кардан дорад.
Истифодаи замин муносибатҳоро оид ба истифодаи замин ҳамчун воси-таҳои истеҳсолот ва аз они худ кардани маҳсулоти ба вуҷуд оварда шуда, дар бар мегирад.
Моликияти хусусӣ ба замин нисбат ба дигар шаклу намуди моликият дертар ба вуқӯъ пайвастааст. Он аз ибтидо (пайдоиши истеҳсолоти молӣ) то имрӯз дар низоми улуми иқтисод, нақш ва мақоми ҳалкунанда намебозад. Замин ҳамчун омили асоситарини истеҳсолот дар ихтиёри давлат буд, ҳаст ва минбаъд боқӣ хоҳад монд.
Дар мамлакатҳои Ғарб иҷора ҳам дар заминҳои давлатӣ ва ҳам хусусӣ истифода карда мешавад. Хоҷагиҳои фермерӣ, чун қоида, дар асоси иҷора фаъолият мебаранд.
Таҷрибаи хоҷагидорӣ нишон медиҳад, ки моликияти хусусӣ ба замин бо роҳҳои гуногун бавуҷудомада метавонад:
- ғорат ва тақсим кардани замин дар байни ғолибони ҷанг (Немисҳо, Франкҳо, Келдҳо...);
- қисман харида гирифтани моликияти хусусӣ аз ҷониби соҳибони пештараи замин;
- харида гирифтани замин аз моликони асосии замин;
- ба иҷора (барои муваққатан истифода кардан) додани замин;
- бепул тақсим карда додани замин ва ба ивази он танҳо гирифтани андоз;
- ба ивази хизматҳои шоён (ба дворянинҳои Русия) бепул додани замин ва ғайра.
Моликияти калони хусусӣ (вобаста ба сират ва хислатҳои низомҳои иқтисодӣ) бо ду тарз бавуҷудомада метавонад:
- якум, мусодира кардани замин бо роҳи аз соҳибони замин кашида гирифтан ва минбаъд милликунонию ба моликияти давлатӣ табдил додани замин. Инро дар мисоли Русия (с.1917) ва Муғулистон дидан мумкин аст. Дар ин давлатҳо заминҳои миллигардонда шуда барои умран истифода кардан ба деҳқонон дода шуда буд. Он на ҳамчун моликияти хусусӣ, балки барои истифода ва муваққатан ихтиёрдорию соҳибӣ кардан супорида шуд:
- дуввум, бо роҳи мусодира кардани замин ва бо ихтиёри деҳқон (бо роҳи тақсим) вогузоштани он. Дар ин ҳолат шаклҳои гуногуни истифодаи моликият имконпазиранд:
а) моликияти умумихалқӣ будани моликият, ки он арзиши умуми-миллиро ташкил медиҳад (об, ҷангал, канданиҳои зеризаминӣ, заминҳои нокорам);
б) моликияти коллективӣ ё худ кооперативӣ, ки дар асоси коопера-тивонии деҳқонон (колхозҳо...) бавуҷудомада метавонад;
в) моликияти майдатарини меҳнатии деҳқонон, ки вазни қиёсии он на чандон зиёд буда, бо мурури инкишоф рӯ ба таназзул мениҳад.
Милликунонии замин ва ба ихтиёри деҳқон вогузоштани он ҳамчун моликияти хусусӣ, раванду ҳукмронии моликияти монополияи калон ва рентаи мутлақро инкор мекунад. Дар шароити хоҷагиҳои майдаи деҳқонӣ, новобаста ба мавҷуд будани моликияти хусусии деқконӣ, шароити бавуҷуд-омадани рентаи мутлақ вуҷуд надорад. Дар ин ҷо қонуни норма(меъёр)-и миёна (кашфиёти К.Маркс) вуҷуд надорад. Истеҳсолот дар доираи хоҷа-гиҳои майда, асосан, барои қонеъ гардондани талаботи деҳқон истифода карда мешавад.
Бояд ёдовар шуд, ки муносибатҳои моликиятдорӣ ба замин ҳанӯз дар давраи ҳукмронии Сомониён мавҷуд буда, ба дараҷаи инкишофи муайяни худ расида буд. Дар ин давра: заминҳои давлатӣ, ҳамчун "мулки султонӣ," машҳур буд; заминҳои хусусии табақаҳои гуногуни ҷамъиятӣ, ки ба маф-ҳуми "мулк" ёдрас мешавад (заминҳои хусусии олии ҳукмрон, заминҳои хусусии мардум, деҳқонони озод, ҷамоатии деҳқонон); заминҳои вақф (заминҳои дар ихтиёри масҷидҳо, мадрасаҳо, мазорҳо, мақбараҳо, хона-қоҳҳо мавҷудбуда); заминҳои инъомшуда (тӯҳфаи умрбод ё муваққатӣ); иҷора, ки дар панҷ шакл (орият - муваққати додани замин; иҷораи шарикона; муваққатан ба мӯҳлати 1-2 сол, ба ивази пул додани замин; ба ивази иҷора - аз иҷорагир гирифтани 1/3 ва ё 1/4 ҳиссаи ҳосил; ба иҷорагир аз рӯи шартнома додани олоти меҳнат ва тухмии зироат дар асоси 1/6 ё 1/7 ҳиссаи ҳосил ва ғайра мушоҳида карда мешавад (Ниг. Нуриддинов Х., Хамитов М Тавлидот, молия ва тиҷорат дар замони Сомониён. Душанбе. 1999. с.44-47).

Дидан карданд: 72

Мавзӯъҳои монанд:

Бекорӣ: шаклҳо ва сабабҳои пайдоиши он. Мафҳуми шуғли пурра

Сиёсати зиддитаваррумии давлат (ТАВАРРУМ ВА ТАНЗИМИ ЗИДДИТАВАРРУМИИ ДАВЛАТ)

Оқибатҳои иқтисодию иҷтимоии таваррум (ТАВАРРУМ ВА ТАНЗИМИ ЗИДДИТАВАРРУМИИ ДАВЛАТ)

Хусусият ва омилҳои муайянкунандаи таваррум (ТАВАРРУМ ВА ТАНЗИМИ ЗИДДИТАВАРРУМИИ ДАВЛАТ)

Шакл ва намудҳои таваррум (ТАВАРРУМ ВА ТАНЗИМИ ЗИДДИТАВАРРУМИИ ДАВЛАТ)

Таваррум, моҳият ва сабабҳои пайдоиши он (ТАВАРРУМ ВА ТАНЗИМИ ЗИДДИТАВАРРУМИИ ДАВЛАТ)

Сиёсати хазинадории давлат ва хусусиятҳои он дар шароити бозор (БОЗОРИ МОЛИЯ, АНДОЗ, БУҶЕТ ВА СИЁСАТИ ХАЗИНАДОРИИ ДАВЛАТ ДАР ШАРОИТИ БОЗОР)

Андоз, вазифа, шакл ва хусусиятҳои ташаккули он (БОЗОРИ МОЛИЯ, АНДОЗ, БУҶЕТ ВА СИЁСАТИ ХАЗИНАДОРИИ ДАВЛАТ ДАР ШАРОИТИ БОЗОР)

Буҷети давлатӣ, моҳият, шакл ва хусусиятҳои ташкили он (БОЗОРИ МОЛИЯ, АНДОЗ, БУҶЕТ ВА СИЁСАТИ ХАЗИНАДОРИИ ДАВЛАТ ДАР ШАРОИТИ БОЗОР)

Молия, вазифа ва низоми он (БОЗОРИ МОЛИЯ, АНДОЗ, БУҶЕТ ВА СИЁСАТИ ХАЗИНАДОРИИ ДАВЛАТ ДАР ШАРОИТИ БОЗОР)

Коментари дохил карданд:


Коментарии худро дохил кунед!

Суммаи ин ададҳоро нависед: