|

Корхонаҳои тиҷоратӣ ҳамчун объекти менеҷмент

Тартибдиханда: admin

Дохил кард: Ахмедов Бахром

Санаи дохилгардида: 2018-11-14

Нақша:

  • Моҳияти иқтисодӣ –иҷтимоии корхонаҳои тиҷоратӣ
  • Шаклҳои ташкилӣ – ҳуқуқии корхонаҳои тиҷоратӣ
  • Муҳити дохилӣ ва берунии корхонаҳои тиҷоратӣ

Адабиётҳо:

  • Шаропов Ф.Р. «Менеҷменти тиҷорат», Душанбе, Ирфон 2005
  • Бланк И.А. «Управление торговым предприятием», Москва, ЭКМОС 1998

1.      Субъекти асосии хоҷагидорӣ, ки дар бозори истеъмолӣ ба хариду фурӯши молҳо машщул аст, корхонаи тиҷоратӣ мебошад.
Дар намуди умумӣ корхона субъекти мустақили хоҷагидорӣ мебошад, ки тибқи қонунгузории амалкунанда барои истеҳсол, фурӯши мол ва иҷрои ҳар гуна хадамот мақсади қонеъ намудани талаботи истеъмолгарон дар бозор ва ба даст овардани фоида ташкил шудааст.   
Нақши корхона ҳамчун зинаи ибтидоӣ ва асосии иқтисодиёт дар амалӣ намудани мақсади олии сиёсати иқтисодӣ- иҷтимоии давлат - саҳм гирифтан дар роҳи қонеъ гардонидани талаботи рӯзафзун ва боло бардоштани сатҳи некӯаҳволии аҳолӣ хеле бузург аст. Корхонаи тиҷоратӣ ҳамчун субъекти мустақили хоҷагидорӣ, шахси ҳуқуқӣ мебошад, ки дар асоси истифодаи амвол ва сохтори ташкилии махсуси худ бо мақсади қонеъ гардонидани талаботи истеъмолгарон ва ба даст овардани фоида дар бозори истеъмолӣ ба хариду фурӯши молу хадамот машщул мешавад. Функсияи асосии корхонаҳои тиҷоратӣ фурӯши мол ба истеъмолгарон мебошад. Дар ҷараёни фаъолияти худ корхонаҳои тиҷоратӣ дигар функсияҳоро низ иҷро мекунанд, ки бо расонидани молҳо аз соҳаи истеҳсолот то ба истеъмолот вобастаанд.
Ба қатори ин гунна функсияҳо, ки одатан онҳоро иловагӣ меҳисобанд, омӯзиши талаботи харидорон ба молҳо, ташаккули таснифоти молҳо, таблищоти молу хадамот, кӯмак расонидан ба харидорон дар интихоби молҳо, пешниҳоди хизматҳои иловагӣ, қабули фармоишҳои пешакӣ ва щайра дохил мешаванд.
Ҳаҷм ва хусусияти функсияҳои корхонаҳои тиҷоратӣ аз мустақилияти хоҷагӣ, намуд, андоза, муҷаҳҳазгардонии техникӣ, мавқеи ҷойгиршавӣ ва дигар омилҳо вобастагӣ доранд.
Корхонаҳои тиҷоратӣ вобаста ба нишонаҳои худ ба системаҳои иҷтимоӣ – иқтисодӣ дохил мешаванд.
Ба системаи иҷтимоӣ пайванд будани корхонаҳои тиҷоратӣ маънои онро дорад, ки онҳо аз ҷониби одамон барои қонеъ намудани талаботи мушаххаси ҷомеа ташкил меёбад ва бо назардошти хусусиятҳои шахсии роҳбарон идора мешаванд.
Корхонаҳои тиҷоратӣ аз он сабаб системаи иқтисодӣ шуморида мешаванд, ки дар натиҷаи истифодаи захираҳо ва фурӯши молҳо бефосилагии такрористеҳсоли маҳсулоти ҷамъиятӣ ва фаъолияти мӯътадили соҳаи муомилоти молӣ таъмин мегардад.
Корхонаҳои тиҷоратӣ системаи кушода мебошанд ва доимо бо омилҳои муҳити берунӣ тавассутимеханизми танзими давлатӣ ва рақобати бозорӣ, системаи молиявию қарзӣ, истифодаи захираҳои мол, робита бо харидорон ва щайра ҳамкорӣ дорад.

2.      Корхонаҳое, ки ба фаъолияти тиҷорат машщуланд, аз нуқтаи назари функсияҳои иҷрошаванда, сохти ташкилӣ – ҳуқуқӣ ва соҳаи фаъолияташон басо гуногунанд.
Ҳамаи корхонаҳои тиҷоратиро аз рӯи нишонаҳои зерин тасниф кардан мумкин аст:
а) дар асоси нишонаҳои ҳолати ҳуқуқии корхона;
б) дар асоси нишондиҳандаҳои миқдорӣ;
в) дар асоси нишонаҳои соҳавӣ(намуд ва хусусияти фаъолият).
Аҳамияти таснифи корхонаҳои тиҷоратиро чунин омилҳо муайян месозанд:

  • тасниф имкон медиҳад, ки мавқеи ҳар як корхона ва мақсади он дар системаи умумии соҳаи тиҷорат муайян гардад;
  • имкон медиҳад, ки корхонаҳо аз рӯи нишонаҳои бо ҳам наздик гурӯҳбандӣ шаванд;
  • имкон медиҳад, ки самаранокии фаъолияти корхонаҳо баҳодиҳӣ ва муқоиса карда шавад;
  • доир ба ҳолати ташкилӣ – ҳуқуқии корхона ва хусусиятҳои фаъолияти онмаълумот медиҳад.

     Корхонаҳои тиҷоратӣ новобаста аз функсияҳои иҷромешуда шахсони ҳуқуқӣ мебошанд.
Қонунгузории кунунии Ҷумҳурии Тоҷикистон  гуногуншаклии моликиятро муайян намудааст ва бинобар ин, корхонаҳои тиҷоратӣ метавонанд дар асоси моликияти гуногун, аз ҷумла, давлатӣ, хусусӣ, коллективӣ ва щайра созмон дода шаванд.
Яке аз нишонаҳои фарқкунандаи таснифоти корхонаҳои тиҷоратӣ аз рӯи иштироки шахсӣ ва амволии муассисон мебошад. Аз рӯи ин нишона корхонаҳои тиҷоратӣ дар шакли ҷамъиятҳои хоҷагӣ ва дар шакли шарикиятҳои хоҷагӣ таъсис дода мешаванд.
Ҷамъиятҳои хоҷагӣ ташкилотҳое мебошанд, ки бо роҳи муттаҳид намудани амволи муассисон барои пешбурди фаъолияти соҳибкорӣ таъсис шудаанд (ҷамъияти масъулияташ маҳдуд, ҷамъияти масъулияташ иловагӣ, ҷамъиятҳои саҳҳомӣ ва щ.).
Шарикиятҳои хоҷагӣ – ин иттиҳоди шартномавии якчанд ашхос барои фаъолияти муштараки соҳибкорӣ мебошад.
Аз рӯи нуқтаи назари нишондиҳандаҳои миқдорӣ корхонаҳои тиҷоратӣ ба бузург, миёна ва хурд тақсим мешаванд. Нишондиҳандаҳои асосӣ дар ин ҳолат шумораи кормандон, ҳаҷми солонаи сармоя, ҳаҷми гардиши мол, андозаи масоҳати савдо ва щайра мебошанд.
Корхонаҳои бузурги тиҷоратӣ аз назари иқтисодӣ хеле пурқувватанд, зеро потенсиали устувори иқтисодӣ – молиявӣ ва амволӣ доранд. Ин корхона ба рақобат тобовар буда, сатҳи хароҷоти муомилоташон нисбатан пасттар аст. Онҳо метавонанд тадқиқотҳои маркетингӣ, чорабиниҳои таблищотӣ гузаронанд, сиёсати нархгузории худиро амалӣ гардонанд ва барои фурӯши молҳо шабакаҳои васеъ дошта бошанд.
Корхонаҳои миёна одатан дар сегменти нисбатан маҳдуди бозор фаъолият мебаранд. Онҳо хусусиятҳои ба худ хоси ҷараёни савдою технологӣ ва шабакаи харидорони доимӣ доранд ва ба рақобат дар бозор то андозае тоб оварда метавонанд.
Корхонаҳои хурд бошанд, ба қонеъ намудани он талаботе мутобиқанд, ки корхонаҳои бузургу миёна онро комилан таъмин карда наметавонанд. Вале, маҳз чунин корхонаҳо аз омилҳои берунӣ худро ба пуррагӣ муҳофизат карда наметавонанд. Бе кӯмаки давлат чунин корхонаҳо ба рақобати бозорӣ тоб оварда наметавонанд ва аз ин рӯ, бо таҳкими муносибатҳои бозорӣ, асоси қонунгузории рушду дастгирии ин корхонаҳо аз ҷониби давлат ташаккул меёбад.
Бо назардошти нуқтаи назари соҳавӣ, корхонаҳои тиҷоратӣ, дар навбати худ, ба корхонаҳои савдои чакана, савдои яклухт ва корхонаҳои хӯроки умумӣ тақсим мешаванд.
Дар ин маврид, корхонаи савдои чаканаро аз рӯи чунин нишонаҳо, ба монанди махсусгардонии молӣ, шакли хизматрасонӣ, насуд ва хусусияти сохт, хусусиятҳои функсионалӣ, дараҷаи нархҳо, мавқуи ҷойгиршавӣ, андозаи масоҳати савдо, таркиби харидорон ва щайраҳо тасниф намудан мумкин аст.
Масалан, вобаста ба нишонаи махсусгардонии молӣ корхонаҳои савдои чаканаи омехта, махсусгардонидашуда, умумӣ ва универсалӣ ҷудо мекунанд. Аз рӯи нишонаи усули фурӯши молҳо мащозаҳои хизматрасонии инфиродӣ, худхизматрасонӣ ва аз рӯи намунаҳо ҷой доранд.

3.      Ҳолати муайяни фаъолияти хоҷагии корхонаҳои тиҷоратӣ дар натиҷаи таъсири омилҳои муҳити дохилӣ ва берунӣ мунтазам тащйир меёбад.
Ба омилҳои асосии муҳити дохилии корхонаҳои тиҷоратӣ, ки бояд мо доимо зери назорати роҳбарону менеҷерон қарор гиранд, инҳо шомиланд: мақсадҳо, вазифаҳо, сохтори ташкили идоракунӣ, технология ва одамон.
         Мақсадҳо – вазъи мушаххаси ниҳоӣ ё натиҷаи интизорӣ мебошанд, ки гурӯҳи одамон барои ба он муваффақ шудан якҷоя фаъолият менамоянд.
Барои он ки гурӯҳи одамони дар шакли корхона ё ташкилот муттаҳид гардида ба мақсади асосии дар наздашон барои як муддати муайян тарҳрезишуда ноил шаванд, онҳо бояд ҳамзамон як қатор вазифаҳои муҳимро иҷро намоянд.
Вазифаҳо ин корҳо ё амалиёти бо як тартиботу низоми хоси хоҷагидориест, ки дар корхонаи тиҷоратӣ пешакӣ муайян карда мешаванд.
Омили дигаре, ки ба муҳити дохилии корхонаи тиҷоратӣ, яъне ба вазъи фаъолияти соҳибкорӣ таъсири назаррас мерасонад, сохтори ташкилии идоракунӣ ба ҳисоб меравад.
Сохтори ташкилӣ ин муносибату вобастагии мантиқии зинаҳои гуногуни идоракунӣ ва паҳлӯҳои функсионалӣ дар як тарзу сохти ташкилӣ мебошад, ки барои ба роҳи самарабахш расидан ба мақсадҳои ниҳоии корхона шароити зарурӣ фароҳам месозад.
Технология омили муҳимива мустақили муҳити дохилии корхонаи тиҷоратӣ буда, воситаи дигаргунсозӣ ё истифодабарии захираҳои иқтисодӣ – ашёи хом, қувваи корӣ, фондҳои асосӣ ва гардон, яъне маблащҳои молиявии корхонаҳо барои фурӯши мол ва хизматрасонӣ ба харидорон мебошад.
Одамон ё захираҳои меҳнатӣ омили тақдирсоз ва пояи асосии муҳити дохилии ҳар як корхона мебошанд.
Ба фаъолияти корхонаи тиҷоратӣ ва бахшҳои муҳими идоракунии он омилҳои муҳити берунӣ низ таъсири калон мерасонанд. Омилҳои муҳити берунӣ хусусияти мураккабӣ, тағйирпазирӣ ва номуайяниро доранд.
Мураккабии муҳити берунӣ дар он зоҳир мегардад, ки миқдор ва варианти омилҳое, ки корхона бояд ба он эътино орад, басо гуногунанд. Корхонаҳое, ки бо муҳити мураккаби берунӣ сарукор доранд. Бо маълумоти зиёди барои қабули қарорҳо зарур, дучор меоянд.
Раванди дигаргуниҳое, ки дар муҳити берунии корхона ба амал меояд, тащйирпазирӣ ва номуайянии онро муайян мекунанд. Дар замони кунунӣ тащйирпазирии муҳити берунӣ ҷиҳатҳои хосу фарқкунанда дорад. Дигаргуниҳои назаррас, маҳз дар соҳае ба амал меоянд, ки онҳо ба пешрафти илмӣ – техникӣ нигаронида шудаанд.
Тащйирпазирии омилҳои берунӣ ба фаъолияти корхона таъсир мерасонанд. Масалан, сохторе, ки фаъолияти он ба тадқиқоти илмӣ вобаста аст, ба тащйирпазирии баланди муҳити берунӣ дучор меояд ва бинобар ин бояд ҳамеша аз навовариҳои технологӣ хабардор бошад. Дар шӯъбаи ташкили тиҷорат аксуламал ба муҳити берунӣ оромтар аст. Ҳаҷм ва саҳеҳии иттилоот оиди ҳар як омил ба дараҷаи муайянкунии муҳити берунӣ таъсир мерасонанд. Ҳар қадар иттилоот кам ва носаҳеҳ бошад, ҳамон қадар номуайянии муҳити берунӣ зиёд мегардад ва ин омил қабули қарорҳои идоракунии судмандро бечунучаро душвор мегардонад.
Умуман омилҳои муҳити берунии корхонаро ба омилҳои таъсири мустақим ва щайримустақим ҷудо кардан мумкин аст.
Таҳвилгарони мол, таҷҳизот, техника ва сармоя, захираҳои меҳнатӣ, истеъмолгарони молу хадамот, вазъи қонуну қонуният, сохторҳои давлатии танзимгари иқтисодиёт ва щ. ба фаъолияти хоҷагии корхонаи тиҷоратӣ таъсири бевосита мерасонанд.
Ба омилҳои таъсири щайримустақими муҳити берунии корхонаи тиҷоратӣ вазъи иқтисодию иҷтимоӣ дар мамлакат, пешрафти илму техника, фаъолияти фарҳангию сиёсӣ, хазина ва ташкилотҳои щайридавлатию хориҷӣ, миллӣ ва щайраҳо дохил мешаванд.
Ҳарчанд ин гуна омилҳо ба фаъолияти корхона таъсири бевосита надошта бошанд ҳам, ба вазъи иқтисодию иҷтимоӣ ва раванди идоракунии корхонаи тиҷоратӣ тащйирот ворид месозанд.

Саволҳои семинарӣ:

  • Моҳияти иқтисодӣ – иҷтимоии корхонаро шарҳ диҳед.
  • Корхонаи тиҷоратӣ чӣ гуна субъекти хоҷагидорӣ мебошад?
  • Кадом шаклҳои ташкилии корхонаи тиҷоратиро медонед?
  • Омилҳои муҳити дохилии корхонаро номбар кунед.
  • ба муҳити берунии корхонаи тиҷоратӣ кадом омилҳо шомиланд? 

Дидан карданд: 143

Мавзӯъҳои монанд:

Идоракунии молияи корхонаҳои тиҷоратӣ

Идоракунии фоидаи корхонаи тиҷоратӣ

Идоракунии хароҷоти муомилот

Идоракунии даромади умумии корхонаҳои тиҷорати

Идоракунии гардиши мол

Идоракунии кормандони корхонахои тиҷорати

Идоракунии ҷараёнҳои технологӣ ва хизматрасонӣ дар корхонаҳои тиҷоратӣ

Функсия ва усулҳои менеҷменти корхонаҳои тиҷоратӣ

Корхонаҳои тиҷоратӣ ҳамчун объекти менеҷмент

Моҳият, мақсад ва вазифаҳои менеҷменти тиҷорат

Коментари дохил карданд:


Коментарии худро дохил кунед!

Суммаи ин ададҳоро нависед: