|

Намудҳои соҳибкорӣ

Тартибдиханда: admin

Дохил кард: Ахмедов Бахром

Санаи дохилгардида: 2015-09-19

1. Намудҳои асосии фаъолияти касбии соҳибкорӣ
Соҳибкорӣ ҳамчун шакли махсуси фаъолияти иқтисодӣ метавонад ҳам дар сектори хусусӣ, ва ҳам дар сектори давлатии иқтисодиёт ба амал ояд. Мувофиқан соҳибкориро ҷудо мекунанд:
1) Соҳибкории давлатӣ;
2) Соҳибкории хусусӣ.
Соҳибкории давлатӣ – ин шакли ба амал овардани фаъолияти иқтисодӣ, аз номи корхонае, ки таъсисдиҳандааш:
а) органҳои идоракунии маҳалие, ки ваколати (мувофиқи қонунгузории амалкунанда) идоракунии моликияти давлатиро доранд (корхонаҳои давлатӣ);
б) органҳои идоракунии маҳаллӣ (корхонаҳои мунисипалӣ).
Моликияти чунин корхонаҳо шакли махсусгардонидашудаи қисми моликияти давлатӣ ё маҳалӣ, қисми воситаҳои буҷавӣ ва дигар сарчашмаҳо мебошад.
Соҳибкории хусусӣ - ин шакли ба амал овардани фаъолияти иқтисоди, аз номи корхона (агар ба кайд гирифта шуда бошад), ё сохибкор (агар фаъолият бе кирои кувваи кори, дар шакли фаъолияти мехнатии инфироди ба амал ояд) мебошад.
Соҳибкорӣ ҳамчун фаъолияти ташаббускорона, ки ба гирифтани фоида равона карда шудааст, бо назардошти раванди фаъолияти соҳибкорӣ ба чунин намудҳо ҷудо мешавад:
1) соҳибкории истеҳсолӣ - вазифаи истеҳсолкунии бевоситаро иҷро мекунад, яъне истеҳсоли мол ё хизматрасонӣ (мисол, ширкати туристӣ, ширкати мошинсозӣ, ширкати инжирингӣ ва ғайраҳо);
2) соҳибкории тиҷоратию савдо - вазифаи миёнаравиро иҷро мекунад, яъне хизматрасоние, ки бо ҳаракати мол дар бозор ва фурўхтани он вобаста аст (аз истеҳсолкунандаи бевосита то истеъмолкунанда);
3) соҳибкории молиявӣ-қарзӣ - вазифаи ташкили системаи махсуси ташкилотҳо оид ба хариду фурўши қоғазҳои қимматнок ва асъор (саҳмҳо, облигатсияҳо, асъори миллӣ ва хориҷӣ).
Фаъолияти соҳибкорӣ муқобилияти ду субъекти муносибатҳои иқтисодиро инъикос мекунад
Бояд қайд кард, ки дар муқобилияти субъектон дарёфти созиши мақбули тарафайн – соҳибкор ва истеъмолкунанда, ҷоиз аст. Дар чунин муқобилият соҳибкор нисбат ба истеъмолкунанда доимо фаъол мебошад, ва бо яке аз ду усулҳои имконпазир таъсир мерасонад
Соҳибкор дар фаъолияти худ ба истеъмолкунанда бо ду роҳ таъсир расонида метавонад:
а) Дарёфти манфиати истеъмолкунанда – натиҷаи аз тарафи соҳибкор омўзиши талаботҳои истеъмолкунандагон, ки қаноатманд карда намешаванд, ва онҳоро бо тараққӣ додани фаъолияти соҳибкорӣ қаноатманд кардан мумкин аст. Ин роҳ дар шароити камбудии мол ва ба ҷамъияти дорои сатҳи иқтисодии паст хос аст.
б) Тобъе кардани истеъмолкунанда ба манфиати худ- натиҷаи, дарёфти манфиати истеъмолкунанда бо қарорҳои соҳибкор. Асосан ин фаъолияти соҳибкор бо имконияти ў барои истеҳсоли моли наве, ки дар бозор мавҷуд нест, вобаста аст.
Моҳият ва хусусиятҳои соҳибкории истеҳсолӣ Фаъолияти соҳибкорӣ, ки бевосита бо истеҳсоли мол вобаста аст, метавонад дорои чунин хусусиятҳо бошад:
а) Хусусияти анъанавӣ (расмӣ);
б) Хусусияти навоварӣ (инноватсионӣ).
Инноватсия (навоварӣ) – нав кардани сармояи асоси (фондхои истехсоли) ё молхои истехсолшаванда, дар асоси чорикунии комёбихои илми-техники ва технологи. Ин чараёни табии ва конунии мукаммалгардонии истехсолоти чамъияти мебошад.  
Дар мавриде, ки истеҳсолот ба таври қисми нею, пурра ба таври инноватсионӣ асос меёбад, он гоҳ натиҷаи ташкили ин кор моли нав ё мол бо хусусиятҳои комилан нав истеҳсол мешавад. Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон мўҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар вохўрӣ бо соҳибкорони мамлакат ҳоло солҳои 2004 қайд намуда буданд, ки дигаргуншавии иқтисодӣ, сиёсӣ, иҷтимоӣ, ҳуқуқӣ ва дигар соҳаҳои ҳаёти ҷамъиятӣ бояд ва метавонад барои пайдоиши дар мамлакат фикрҳо ва таҷрибаҳои соҳибкорона, ташаккули табақаи шаҳрвандони ташаббускори хоҷагидор боис гардад.
Аз гуфтахои боло натичабардори намуда кайд кардан мумкин, аст ки, фаъолияти сохибкори дар сохаи истехсолоти бевоситаи мол метавонад дорои хусусияти асоси ё ёридиханда бошад.
Ба асосӣчунин намуди фаъолиятхои сохибкори дохил мешаванд, ки моли барои истеъмол тайёрро истехсол мекунанд (истеъмоли истеҳсолӣ ё инфиродӣ).
Ба ёридиҳанда – он намудҳои фаъолияти соҳибкорӣ дохил мешаванд, ки бо коркарди навовариҳо – усулҳо, тарзҳо, роҳҳое, ки дар ҷараёни истеҳсолот барои баланд бардоштани сифати маҳсулот мусоидат мекунанд, ба мол истеҳсолкунандагони бевосита, машғуланд. Ба ёридиҳандаҳо инчунин: фаъолиятҳои машваратӣ, маркетингӣ, инжирингӣ, конструкторӣ, лизингӣ ва ғайраҳо дохил мешаванд.

2. Фаъолияти соҳибкорӣ дар соҳаи миёнаравӣ
Чӣ хеле, ки маълум аст, бозор ҷои вохўрии ду субъекти асосии муносибатҳои иқтисодӣ мебошад. Пас дар бозор худи истеҳсолкунанда ва истеъмолкунанда, ё намояндагони онҳо бояд бошанд.
Шахсоне, ки манфиатҳои истеҳсолкунанда ё истеъмкунандагонро ифода мекунанд (дар баъзе мавридҳо, аз номи онҳо баромад мекунанд), аммо шахсан бо ин кор машғул нестанд, миёнаравҳо номида мешаваннд.
Миёнаравӣ аз нуқтаи назари истеҳсолкунанда самаранокии меҳнати онҳоро таъмин менамояд, чунки вазифаи ҳаракати мол то истеъмолкунанда ба дўши миёнаравҳо гузошта мешавад.
Фаъолияти соҳибкорӣ дар соҳаи миёнаравӣ дар ҳар маврид дар ягон намуди аниқ ба амал меояд. Намуди маъмули миёнаравӣ агентӣ мебошад, яъне чунин шакли муносибатҳое, ки дар онҳо агент ҳамчун миёнарав дар байни истеҳсолкунанда ва истеъмолкунанда баромад мекунад.
1.Агент ё миёнарав – ин шахсест, ки аз ном ва ба манфиати истеҳсолкунанда ва ё истеъмолкунанда фаъолият мебарад.
Шахсе, ки аз ном ва ба манфиати ў агент фаъолият мебарад, принсипал номида мешавад. Ҳам соҳиби мол ва ҳам харидори мол, ки бо агент сару кор дорад, принсипал мебошад. Амалиёти агентҳо ва муносибатҳои онҳо бо принсипал аз рўи созишномаи агентӣ, ки онҳо онро тартиб дода ба имзо мерасонад, гузаронида мешавад.
Хелҳо гуногуни агентҳо ҷой доранд:
- агенти истеҳсолкунандагон, ҳамчун намояндаи ду ё якчанд ширкатҳои истеҳсолӣ, баромад мекунанд;
- агенти соҳаи фурўши маҳсулот (агенти ваколатдори фурўш);
- агенти соҳаи муомилоти мол (харид).
2. Брокер
Агар агентон манфиатҳои принсипалро барои муҳлати дароз иҷро кунанд, вазифаи миёнаравии агенти якмаротибагиро, брокер иҷро менамояд. Брокер – ин миёнарав оиди намудҳои муайяни молу хизматрасонӣ тахассус дорад, бо дархост ва аз ҳисоби мизоҷон фаъолият мебарад ва аз онҳо ягон намуди мукофот мегирад. Онҳо ба категорияи касбии миёнаравон дохил мешаванд. Хусусиятҳои хоси фаъолияти брокерӣ аз инҳо иборат аст:
а) дар биржа ҷои хариду фуруш дорад;
б) дар даст молро нигоҳ намедорад;
в) дар маблағгузории хариду фурўш ширкат намеварзад;
г) таваккали хариду фурўшро ба ўҳда намегирад.
ғ) соҳибҳуқуқи мол намебошад.
3. Комиссионер-яклухтфурўш
Баъзан агентон дар сифати яклухтфурўш-комиссионер баромад мекунанд ва мустақилона молро ба комиссия қабул намуда, бо мақсади гирифтани мукофотпулӣ фаъолият мебарад. Комиссионер дар асоси шартномаи комиссия, ки дар байни комиссионер ва комитент баста мешавад, фаъолият мебарад. Комитент – ин шахсест, ки одатан (истеҳсолкунанда ё соҳиби мол) ба дигар шахс (комиссионер) супориши бастани созишномаро медиҳад. Созишнома аз номи комиссионер ва аз ҳисоби комитент баста мешавад.
4. Яклут-харидорон
Дар бисёр мавридҳо миёнаравон дар шакли яклут-харидорон баромад мекунанд. Яклут-харидорон – ин ширкатҳои соҳибихтиёри тиҷоратӣ мебошанд, ки ҳуқуқи соҳибмулкиро пурра гирифта, бо хариду фурўши яклухти мол аз ҳисоби худ ва аз номи худ машғул мебошанд. Даромади онҳо аз фарқи байни нархи яклухти хариди мол ва нархи яклухти фурўши он ба шабакаҳои чаканафурўшӣ ба миён меояд.
Яклут-харидорон дар шаклҳои гуногун баромад мекунанд:
а) ширкати яклухтхар;
б) дистрибютор яклухтхар;
в) маркази тоҷирон (савдо).
Миёнаравоне, ки вазифаи ҳавасмандкунӣ доранд дистрибют ё тақимотгар, ки аз калимаи инглисӣ «distributien» гирифта шуда, маънои тақсимот намуданро ифода мекунад. Ба ў аз тарафи истеҳсолкунанда ҳуқуқи истисноӣ ё имтиёзнокии харид бо мақсади бозфурўшии мол дар бозор дода мешавад. Вай дар шакли ширкат амал карда, анборҳои хусуии худро дошта, муносибатҳои аҳдномавиро бо саноатчиён муқаррар мекунад (мисол, фурушандагони мавоҳои косметика (ороишӣ рўй)Мери-кей, Орифлейм ва ғ.).
5. Диллер
Шакли нисбатан маълуми амалиётҳои миёнаравӣ диллерӣ мебошад. Ба диллерҳо сохторҳебошанд. ои миёнаравии ҳам воқеъӣ ва ҳам ҳуқуқӣ дохил мешаванд. Одатан диллерҳо ба хариду фурўши мол аз номи худ ва ҳисоби худ машғул мебошанд. Фоидаи онҳо аз фарқи байни нархи харид ва фурўши мол ба миён меояд (мисол, марказҳои диллерии дохили шаҳр).
6. Маклери савдо.
Маклери савдо- миёнарав ҳангоми бастани аҳдномаҳо дар биржаҳои фондӣ ва молӣ мебошад. Маклер миёнаравие, ки худаш дар бастани аҳднома иштирок намекунад, танҳо ба имконияти баста шудани он ёрӣ мерасонад. Бо супориши муштариён ва аз ҳисоби онҳо корварзӣ мекунад. Ҳуқуқи шахси ҳуқуқиро дошта, ба намудҳои муайяни амалиёти биржавӣ махсус мегардад. Маклер дар идораю ширкатҳои маклерӣ муттаҳид гардида, адои хизмати миёнаравиро иҷро мекунад. Подоши хизматашро дар шакли комиссионие, ки аз тарафи кумитаи биржавӣ муайян карда мешавад, мегирад.
7. Ҷобберҳо
Ба миёнаравон ҷобберҳо дохил мешаванд – ин субъектони соҳаи миёнаравие, ки дорои захираҳои маҳсулоти тайёранд, нигоҳдорӣ, таъмини мол ва боркашонии онро иҷро мекунанд. Миёнаравоне, ки чунин вазифаҳоро иҷро менамоянд ҷоббер ё корчаллон, ки аз калимаи инглисӣ «job» гирифта шуда, маънои кор карданро ифода мекунад. Асоси фаъолияти онҳо ба агентон монанд аст (мисол, мағозаҳо махсус «Оазис»).  
8. Тоҷири фиристодашаванда
Тоҷири фиристодашаванда – соҳибкор-миёнараве, ки бо фурўши мол ба воситаи фиристодани каталогҳо ба харидорон машғул аст. Дар ин маврид миёнарав бояд дорои бинои намоишӣ ё анбор бошад (мисол, мағозаи мебел).
9. Коммивояжёр ё гумошта
Коммивояжер ё гумошта – ин тоҷири сайёри ширкати савдо мебошад, ки молро аз рўи намунаю феҳрест ба фурўши яклухт пешниҳод мекунад. Коммивояжер худи молро дар даст надорад ва соҳибмулки он ҳам намебошад. Подоши хизматашро таносубан ба ҳаҷм ва самаранокии харидуфурўше, ки бо кўмаки ў иҷро гардидааст, аз муштариён мегирад. Вазифаи хизматрасониро ба ўҳда намегирад.
10. Савдои музоядавӣ
Намуди музоядавии савдо низ ба категорияи миёнаравӣ дохил мешавад, ки ба гардиши мол мусоидат мекунад. Бар хилофи биржаҳо музояда доимӣ нест. Музоядаҳо давра ба давра ҳамчун марказҳои миёнаравии савдои моли воқеъӣ, ки хусусиятҳои алоҳида дорад, амал мекунанд. Савдо дар музоядаҳо бо усули савдои озод бурда мешавад. Музоядаҳо аз рўи миқёси фарогирии минтақаҳо ба музоядаҳои миллӣ ва байналхалқӣ ҷудо мешаванд.
Музояда – ин ташкилотҳои тиҷоратӣ буда, дорои бинои махсус, таҷҳизот ва коркунони соҳибихтисос мебошад. Музоядаҳо бештар дар шакли ҷамъияти саҳҳомӣ ташкил шудаанд. Одатан онҳо аз ҳисоби худ молҳоро аз истеҳсолкунандагон харида, нархҳои харидро муайян намуда, аз фарқи хариду фурўши мол бо дигар миёнаравҳо фоида мегиранд. Музоядаҳо молро барои харидан ва фурўхтан аз истеҳсолкунандагони мустақил ба тариқи комиссионӣ (арзон) мехаранд. Савдо дар музоядаҳо одатан озод аст ва дар он харидорони бевосита иштирок доранд. Худи фурўшандагон ва харидорон дар баъзан мавридҳо дар музояда иштирок намекунанд, супоришоти онҳоро дар ҳудуди ваколати муайяншуда брокерҳо иҷро мекунанд.
Одатан музоядаҳое, ки давра ба давра амал мекунанд, ҷадвали гузаронидани савдоро чоп мекунанд, ё ин ки пешакӣ таҳвилкунандагон ва харидорони доимиро дар бораи мўҳлати гузаронидани савдо хабардор мекунанд.
Мол дар музояда ба гурўҳҳо ҷудо карда мешаванд, ки лот номида мешавад. Миқдори мол дар лот аз қонуну қоидаҳои савдои ҳамон навъи мол вобаста аст. Ба ҳар як лот рақам гузошта мешавад ва аз рўи рақамҳо дар музояда савдо меравад. Харидорон одатан пешакӣ ҳозир мешаванд, то ки молҳои баровардашударо бофурсат тамошо карда, дар каталогҳо рақами лотҳои маъқулшударо қайд намуда нархҳои эҳтимолиро муайян кунанд. Дар музоядаҳои молҳои хўрокворӣ барои харидорон чашидани маззаи онҳо ташкил карда мешавад. Марҳилаи асосии музояда савдо мебошад. Савдоро мудири музояда бо ассистентонаш мегузаронад. Мудири музояда нархи ибтидоии лотро бо саволи «Кӣ зиёд?» эълон мекунад.
Нархи ибтидоӣ – нархи аввалини мол, ки аз тарафи фурўшанда (ауксионатор) муайян шудааст.
Ауксионатор (соҳиби мол) – ин шахсест, ки молро барои фурўш ба ауксионист месупорад.
Ауксионист – мудири музояда, ё шахсе, ки музоядаро мегузаронад.
Ауксионерҳо – иштирокчиёни музояда, харидорони ҳақиқӣ.
11. Савдои биржавӣ
Пайдоиши биржаҳо бо тараққиёти муносибатҳои тиҷоратӣ вобаста аст. Биржа – ин ҷои хариду фурўши мол мебошад. Биржа - ин намуди бозор мебошад, ки дар он одатан мол яклухт фурўхта мешавад. Фурўшандагон ва харидорон дар биржаҳо ба воситаи брокерҳо амал мекунанд. Барои амалиётҳои брокерӣ онҳо мукофот мегиранд, ки онро куртаж меноманд.
Биржаҳо чунин намудҳо доранд:
1.Биржаи молӣ
2. Биржаи фондӣ
3. Биржаи асъорӣ
4. Биржаи меҳнат.
Дар ҳар биржа мувофиқан амалиётҳои гуногун ба амал меоянд ва созишҳои гуногун баста мешаванд (созишҳои фючерсӣ, опсионӣ, созиши фаврӣ, созиши спот ва ғайраҳо).
Субъектони ҷудонашавандаи биржаҳо ҳаннотон мебошанд, ки аз ҳисоби худашон хариду фурўшро анҷом медиҳанд. Одатан дар биржа онҳоро бо забони русӣ бык ва медвед меноманд. Онҳо дар биржаи молӣ аз зиёд ё пастшавии нарх истифода мебаранд.
12. Риэлтор
Намуди фаъолияти соҳибкорӣ-миёнаравие, ки дар соҳаи хариду фуруши мулки ғайриманқул амалӣ мегардад риэлторӣ номида мешавад. Ба мизоҷон барои бомуваффақият анҷом додани созишҳо мусоидат мекунад. Соҳибкории риэлторӣ метавонад ҳам дар шакли инфиридӣ ва ҳам дар шакли шахси ҳуқуқӣ амалӣ гардад. Риэлторон оид ба муки ғайриманқул маълумот ҷамъ оварда, бо дархости мизоҷон хизмат мерасонанд. Асоси кори онҳоро миёнаравӣ дар байни харидор ва фурўшандагони мулки ғайриманқул ва ёрӣ дар омода намудани ҳуҷҷатҳо мебошад. Даромади онҳо дар асоси шартҳои дар шартнома қайд гардида ба миён меояд (бо фоиз, хариду фурўш ё подоши хизмат).
Соҳибкорӣ дар соҳаи молиявӣ. Намуди сеюми соҳибкорӣ соҳибкории молиявӣ-қарзӣ мебошад. Ин соҳаи махсус гардонидашудаи фаъолияти соҳибкорӣ мебошад, ки хусусияти хоси он, хариду фурўши қоғазҳои қимматнок ва асъори миллӣ мебошад. Бо мақсади соҳибкории молиявӣ-қарзӣ системаи махсуси ташкилотҳо таъсис дода мешавад: бонкҳои тиҷоратӣ, ширкатҳои молиявӣ-қарзӣ, фондҳо ва биржаҳои асъорӣ ва дигар ташкилотҳои махсус. Фаъолияти соҳибкории бонкҳо ва дигар ташкилотҳои молиявӣ-қарзиро ҳам санадҳо меъёрию ҳуқуқии умумӣ ва ҳам санадҳои меъёрию ҳуқуқии Бонки Миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон танзим менамоянд. Давлат дар симои Вазорати молияи ҶТ инчунин дар намуди соҳибкор дар бозори қоғазҳои қимматнок баромад мекунад. Дар ин намуд субъектони давлатӣ ва маҳаллӣ баромад мекунанд, ки қоғазҳои қимматноки мувофиқро истеҳсол ва ба гардиш мебароранд.
Хизматрасонии молиявӣ - гуфта, фаъолияте, ки бо ҷалб намудан ва истифода бурдани воситаҳои пулии шахсони ҳуқуқӣ ва воқеъӣ вобаста аст мефаҳманд, инчунин амалӣ намудани фаъолият ва созишҳои бонкӣ, хизматрасонии суғуртавӣ, шартномабандии иҷораи молиявӣ (лизинг) ва инчунин дигар хизматрасоние, ки хусусияти молиявӣ доранд.
Яке аз намудҳои маъмули фаъолияти соҳибкорӣ дар соҳаи молиявӣ – бонк мебошад. Ин фаъолияте мебошад, ки аз тарафи ташкилотҳои молиявӣ дар асоси иҷозатномаи (литсензия) махсуси Бонки Миллӣ ба амал меояд. Ба бонкҳо муассисаҳои махсуси молиявие дохил мешаванд, ки захираҳои молиявӣ – воситаҳои пули муваққатан озодро ҷамъ намуда, ҳамчун миёнарав пардохтҳои тарафайни корхонаҳо, муассисаҳо ва шахсони алоҳидаро дар намуди қарз (ссуда, кредит) иҷро менамояд. Ин таъриф асосан ба бонкҳои тиҷоратӣ хос мебошад.
Ба соҳаи махсуси фаъолияти молиявӣ – аудит дохил мешавад. Таҳти аудит – фаъолият оид ба тафтиш ва назорати вазъи молиявии корхона фаҳмида мешавад. Ширкатҳое, ки бо ин намуди фаъолият машғуланд, ширкатҳои аудиторӣ номида мешаванд. Шахсоне, ки дар чунин корхонаҳо фаъолият мебаранд аудиторҳо номида мешаванд. Тафтиши аудиторӣ бо хоҳиши роҳбари ширкати тафтиш шаванда ба вуҷуд меояд.


Ниг: Рўзномаи «Бизнес ва сиёсат» 11.07.2003 с.№31.

Дидан карданд: 2541

Мавзӯъҳои монанд:

МОҲИЯТ ВА ШАКЛҲОИ СОҲИБКОРӢ

Шаклҳои ташкилию хуқуқии сохибкорӣ

Ширкатҳои дорои масъулияти махдуд (ШДММ)

Таъминот бо захираҳо

Омилҳои муайянкунандаи амалиётҳои фаъолияти сохибкори

Муҳити берунаи сохибкорӣ. Бозор – мухити мавҷудияти сохибкорон

Мохияти мухити сохибкори, озодии иқтисоди – унсури пешбарандаи мухити сохибкори

Фаъолияти сохибкори дар бозорҳои қоғазҳои қимматнок ва хизматрасониҳои бонки.

Таснифоти сохибкори. Шаклҳо ва намудҳои сохибкори

Вазифаҳои сохибкори

Коментари дохил карданд:

Каментарй дохил кард: Насруллоев Ба?одур bakhajon.ru
Санаи дохилгардида: 2018-02-26

Со?ибкори ва намуд?ои он


Коментарии худро дохил кунед!

Суммаи ин ададҳоро нависед: