|

Назариявии савдои байналхалки

Тартибдиханда:

Дохил кард: Алишер Фозилов

Санаи дохилгардида: 2016-01-04

  • Мохият ва сабабхои савдои байналхалки.
  • Тахаввули назарияи савдои байналхалки.
  • Назарияи Хекшер – Олин. Парадокси Леонтев.
  • Савдои беруна ва таксимоти даромадхо.

1. Дар адабиёти иктисоди ба савдои байналхалки одатан чунин таъриф дода мешавад «савдои байналхалки ин xараёни хариду фурeш мебошад, ки аз тарафи харидорон ва фурeшандагони мамлакатхои гуногун ба вуxуд оварда мешавад». Савдои байналхалки содирот ва воридотро дар бар мегирад. Дар маълумотхои омории СММ маълумотхо оиди хаxм ва таuйирёбии савдои xахони хамчун суммаи содироти хамаи мамлакатхои xахон гирд оварда мешавад.
Дар шароитхои хозира иштироки фаъолонаи мамлакатхо дар савдои байналхалки бо як катор афзалиятхо алокаманд аст: савдои байналхалки имконият медихад, ки захирахои дар мамлакат мавxуд буда самаранок истифодабурда шаванд; аз худ намудани дастовардхои xахонии техника ва технология; инчунин ба таври пурра конеъгардонии эхтиёxотхои ахоли.
Бояд кайд намуд, ки савдои беруна ба вазъияти иктисодии дохилии хар як мамлакат таъсири худро мерасонад. Зеро аз тахлили макроиктисоди ба мо маълум шуда буд, ки хаxми содирот ва воридот бевосита ба хаxми МУД, шуuл ва дигар нишондихандахои макроиктисоди таъсири бевосита мерасонад. Афзоиши истехсолот дар сохахои водироти, дар натиxаи афзоиши талабот ба махсулоти дохили аз тарафи харидорони хоиxи хаxми МУД – ро зиёд мекунад. Афзоиши воридот бошад, кисми талаботи дохилиро баро харидани махсулоти хориxи равона месозад, ки дар натиxа раuбати афзоиши истехсолоти дохили паст шуда ба камшавии хаxми МУД оварда расониданаш мумкин аст. Бинобар хамин омeзиш ва тахлили назарияхо ва хусусиятхои савдои байналхалки ахамияти нихоят зарур дорад. Чунки имрeзхо дар шароити глоболизатсияшавии иктисодиёти xахони ягон мамлакате нест, ки бо дигар кишвархо муносибатхои гуногуни иктисоди надошта бошад.
2. Пайдоиши аввалин назарияхои савдои байнадхалки ба асри 17 рост омада бо пайдоиши аввалин мактаби назарияи иктисоди тавсиф карда мешавад. Меркантилизм хамчун мактаби нахустини иктисоди тарафдори инкишофи савдои байналхалки буд. Боигарии мамлакатхоро бо тилло ва нукра эътироф намуда, мактаби меркантилистии савдои беруна акида доштанд, ки барои мустахкам намудани мавкеъи мамлакат давлат бояд чунин чорахоро амали гардонад:

  • Нигохдории тавозуни мусбии савдо – яъне молхоро бисёртар ба хориxа бароварда, аз хориxа воридотро кам намудан. Ба акидаи меркантилистон ин чора воридоти тилло ва нукраро таъмин намуда, имконияти афзоиш дордани шуuл ва истехсолотро дар дохили кишвар фарохам меоварад;
  • Савдои берунаро барои зиёд намудани содирот ва кам намудани воридот бо воситаи xори кардани тарифхо ва квотахо танзим кардан, яъне онхо тарафдори сиёсати протексионизм буданд;
  • Манъ кардан ва ё махдуд кардани содироти ашё ва хавасманд намудани воридоти ашё, бо максади паст кардани арзиши молхои тайёри содироти;

Ба акидахои меркантилистон танкиди xиддиро мактаби классикон расонид, хусусан А.Смит. А.Смит исбот намуд, ки боигарии мамлакат дар тилло ва нукра набуда, балки дар кобилияти истехсол намудани молхо ва хизматхо аст. Асоси назарияи А.Смит ин сиёсати дахолат накардани давлат ба иктисодиёт ва рокобати озод мебошад.
Назарияи савдои берунаи А.Смит дар як катор фарзиятхо асос мегирад. E гумон мекунад, ки омили ягонаи истехсолот ин мехнат аст; шуuли пурраи захирахо таъмин аст; дар савдои байналхалки танхо ду мамлакат иштирок мекунанд, ки бо хамдиагр бо ду номгeи молхо савдо мекунанд; хароxоти истехсолот доими буда, пастшавии онхо талаботро зиёд мекунад; нархи як мол дар шумораи мехнати барои истехсоли моли дигар инъикос ёфтааст; хароxоти наклиётии кашонидани молхо аз як мамлакат ба малакати дигар ба нол баробар аст; савдои беруна аз махдудиятхо озод аст.
Акидахои А.Смит бо чунин таклифотхо асос меёбад:

  • хукумат набояд ба савдои беруна дахолат кунад;
  • халкиятхо бояд дар истехсоли он молхо махсусгардонида шаванд, ки дар истехсоли он афзалият дошта бошанд ва он молхоро аз хориxа харида гиранд, ки дар истехсоли онхо дигар мамлакатхо афзалият доранд;
  • савдои беруна афзоиши хослнокии мехнатро бо рохи васеъ намудани бозор, берун аз сархадхои милли хавасманд мегардонад;
  • содирот барои иктисодиёт омили мусби мебошад, зеро фурeши молхои зиёдатиро дар хориxи кишвар таъмин менамояд.

Вобаста ба ин акидахо назарияи афзалияти мутлаки А.Смит асос меёбад. Мувофики назарияи афзалияти мутлак мамлакатхо он молхоро содирот мекунанд, ки онхоро бо хароxотхои камтарин истехсол мекунад (дар истехсоли молхое, ки афзалияти мутлак доранд), ва он молхоро ворид мекунанд, ки дар дигар мамлакатхо бо хароxотхои камтарин истехсол карда мешаванд (дар истехсоли молхое, ки дигар мамлакатхо афзалият доранд) (мисоли 1).
Мисоли 1.


Мол

Россия

Тоxикистон

Вохиди таxхизот

1 рeзи кори

4 рeзи кори

Вохиди ашё

3 рeзи кори

2 рeзи кори

 Аз мисоли 1 маълум мегардад, ки Россия барои истехсоли таxхизот афзалият дорад, чунки барои истехсоли он 1 рeзи кориро нисбат ба 4 рeзи кории Тоxикистон сарф мекунад. Истехсолкунандагони Тоxикистон бошанд, дар истехсоли ашё афзалият доранд, зеро барои дарёфти он хамаги 2 рeзи кориро сарф мекунанд, ки барои ин истехсолкунандагони Россия 3 рeзи кори сарф мекунанд.
Аз ин мисоли назарияи афзалияти мутлак бар меояд, ки савдои байналхалки дар он вакт самаранок мешавад, агар ду мамлакат бо хамдигар бо молхои бо хароxотхои пастарин истехсолшуда савдо кунанд.
Аз назарияи А.Смит маълум аст, ки омилхои истехсолот дар дохили мамлакат харакатноканд ва кобилият доранд, ки ба минтакахои нисбатан афзалиятнок харакат кунанд. Гумон карда мешавад, ки дар натиxаи харакати омилхои истехсолот афзалияти мутлаки минтакахо баробар мешаванд ва даромадхо аз омилхои истехсолот баробар шуда, савдо аз байн меравад. Локин Давид Рикардо назарияи афзалияти мутлакро инкишоф дода нишон дод, ки савдо барои хар ду мамлакат то хатто дар холати мавxуд набудани афзалиятхои мутлак дар истехсоли молхои конкрети низ фоидаовар аст. Дар натиxа Д.Рикардо назарияи афзалияти мукоисавиро (нисбиро) пешниход кард.
Назарияи афзалияти мукоисави ба монанди назарияи афзалияти мутлак дар фарзиятхо асос ёфта, нархи мутакобиларо (алтернативиро) истифода мебарад.
Нархи мутакобила – ин вакти корие, ки барои истехсоли як вохид махсулот сарф шуда, бо воситаи вакти кории барои истехсоли моли дигар зарур буда мукоиса карда мешавад.
Назарияи афзалияти мукоисави мегeяд, ки агар мамлакатхо дар истехсоли он молхое, ки онхо бо харxотхои нисбатан кам нисбат ба дигар мамлакатхо истехсол мекунанд махсусгардонида шаванд, дар ин холат савдо барои хар ду мамлакат фоидаовар мешавад (новобаста аз мавxудияти афзалияти мутлак дар истехсоли ин ё он мол) (мисоли 2).
Мисоли 2.


Мол

Россия

Тоxикистон

Вохиди ашё

2 рeзи кори

3 рeзи кори

Вохиди таxхизот

1 рeзи кори

6 рeзи кори

 Аз мисоли 2 афзалияти мкоисавиро барои Россия ва Тоxикистон муаёян намудан мумкин аст. Арзиши мутакобилаи вохиди ашё ва вохиди таxхизотро барои ду мамлакат муайян менамоем. Барои Россия арзиши мутакобилаи вохиди таxхизот ба 1/2 арзиши ашё баробар аст ва арзиши мутакобилаи вохиди ашё бошад ба 2/1 арзиши таxхизот баробар аст. Барои Тоxикистон башад арзиши мутакобилаи таxхизот ба 6/3=2/1 арзиши ашё баробар буда, арзиши мутакобилаи ашё бошад ба 3/6 = 1/2 арзиши таxхизот баробар аст. Аз муайян намудани арзиши мутакобилаи молхои дода шуда барои хар ду мамлакат маълум мегардад, ки Россия нисбат ба Тоxикистон дар истехсоли таxхизот афзалияти мукоисави дорад. Тоxикистон нисбат ба Россия дар истехсоли ашё афзалияти мукоисави дарад. Дар натиxаи махсусгардии ин ду малакат ва савдои байнихамии онхо талаботи ин мамлакатхо дар ин ду моли додашуда бо хароxотхои катарин таъмин шуданаш мумкин аст. Яъне Россия як вохид таxхизотро барои худаш истехсол мекунад ва вохиди дуюми таxхизотро бошад барои Тоxикистон.  Айнан бо хамин тарз Тоxикистон як вохид ашёро барои худ ва вохиди дигарро барои Россия истехсол мекунад (нигар ба xадвали 3).
Мисоли 3.


Россия

Тоxикистон

Як вохид таxхизот 1 рeзи кори (барои худ)

Як вохиди ашё 3 рeзи кори (барои худ)

Вохиди дуюми таxхизот 1 рeзи кори (барои Тоxикистон)

Як вохиди ашё 3 рeзи кори (барои Россия)

Дар натиxаи ба рох мондани савдои беруна хар ду мамлакат бо хароxотхои камтарин сохиби хам таxхизот ва хам сохиби ашё гаштанд.

3. Назарияхои дар боло дида шуда, савдои байналхалкиро бо хароxотхои мехнати мутлак ва мукоисави барраси менамоянд. Дар натиxаи ба миён омадани назарияхои омилхои истехсолот, иктисодчиён – неоклассикон савдои байналхалкиро бо воситаи назарияи омилхои истехсолот маънидод мекардаги шуданд.   Пешравии xиддии хакики дар назарияи савдои байналхалки дар миёнаи солхои 20 – уми асри 20 ба вуxуд омад. Муаллифони ин пешрави иктисодчии шведи Эли Хекшер ва шогирди e Бертли Олин мебошанд, ки назарияи савдои байналхалкиро бо принсипхои нав таъсис доданд, ин назария дар назарияи иктисоди бо номи назарияи Хекшер – Олин машхур аст. Мувофики назарияи Хекшер – Олин мамлакатхо он молхоро содирот мекунанд, ки истехсоли онхо хароxотхои омилхои нибатан барзиёдро талаб мекунад, ва он молхоро воридот мекунанд, ки барои истехсоли онхо шиддатнок истифодабарии омилхои камёфтро талаб мекунад. Масалан шиддатнок истифодабарии омили мехнат дар истехсоли ягон мол маънои онро дорад, ки хиссаи хароxоти кувваи кори дар арзиши он нисбат дар дигар молхо зиёдтар аст (одатан ин гуна молро мехнатталаб менаманд).
Таъминоти нисбии мамлакат бо омилхои истехсолот бо чунин тарз муайян карда мешавад: агар таносуби байни шумораи омили додашуда ва омилхои бокимонда дар мамлакат нисбат ба дигар мамлакатхо зиёд бошад, дар ин холат ин омил барои мамлакат нисбатан барзиёд мебошад. Агар чунин таносуб паст бошад, дар ин холат ин омил камёфт ба хисоб меравад. Аз хамин сабаб назарияи Хекшер – Олин, таъминоти мамлакатхоро бо омилхои истехсолот дар назар дорад. Ба таври содда гeем мамлакатхо бояд он молхоро истехсол кунанд, ки барои истехсоли онхо дар мамлакат омилхои барзиёд мавxуд бошанд. Ба акидаи Хекшер  ва Олин сабабхои содирот ва воридот низ аз таъминоти мамлакатхо бо омилхои истехсолот вобастаги дорад. Таxрибаи мамлакатхо дар иктисодиёти xахони хулосахои назарияи Хекшер – Олинро тасдик мекунанд.
Солхои 50 – уми асри 20 дар назарияи иктисоди «Парадокси Леонтев» пайдо шуд. В.Леонтев нишон дод, ки соли 1947, ИМА (гумон карда мешуд, ки ИМА бо барзиёдии капитал тавсиф карда мешавад) молхои капиталталабро не, балки молхои мехнатталабро содирот мекунад, локин мувофики назарияи Хекшер – Олин натиxаи баръакс шуданаш лозим буд. Тадкикотхои минбаъда нишон доданд, ки баъд аз солхои xанги дар хакикат дар ИМА чунин парадокс вуxуд дошт, инчунин муайян шуд, ки капитал дар ИМА омили барзиёд намебошад. Ба uайр аз ин маълум шуд, ки дар ИМА омилхои барзиёд ин заминхои коркард мешуда ва кадрхои баландихтисоси илми – техники мебошанд. Дар ин xо назарияи Хекшер – Олин бори дигар тасдик карда мешуд, зеро ИМА содиркунандагони чунин молхо буданд, ки дар истехсоли онхо омилхои номбаршуда васеъ истифода мешуданд. 
4. Савдои беруна дар дараxаи гуногун ба манфиати гурeххо алохидаи ахоли таъсир мерасонад. Зеро ба uайр аз xудо намудани истеъмолкунандагон ва истехсолкунандагон, инчунин дигар намуди xудокуни вуxуд дорад, яъне агентхои иктисоди бо кадом омилхои истехсолот сохибанд ва дар кадом сохахо ин омилхои истехсолот машuуланд.
Инкишофи савдои беруна махсусгардонии мамлакатхоро барои барориши он молхо дар назар дорад, ки дар истехсоли ин молхо онхо афзалияти мукоисави доранд. Мувофикан, дар чунин холат сохтори истехсолот дар мамлакатхои савдо мекарда низ таuйир меёбад, ки ба таuйирёбии талабот ба омилхои истехсолот сабаб мешавад. Сохае, ки махсулоти содиротиро, масалан моли Х дар мамлакати В истехсол мекунад, васеъ мешавад ва нархи моли Х баланд мешавад (то сатхи нархи xахони). Мувофикан, талабот ба омилхои истехсолти дар ин соха истифодабурда мешуда афзоиш меёбад, дар натиxа нархи ин омилхо баланд мешавад. Дар муддати кeтох, то ворид шудани захирахо аз дигар сохахо ба сохаи додашуда, аз инкишофи савдои беруна сохибони омилхои истехсолоти сохаи содироти бурд мекунанд. Дар чунин холат сохибони омилхои истехсолоти дар сохаи воридот ивазкуни истифода шаванда нисбатан зарар мебинанд, зеро онхо аз сабаби кушода шудани бозор ва ракобат аз тарафи махсулотхои воридотии нисбатан арзон хаxми бароришро кам мекунанд.
Дар давраи дарозмуддат, баъд аз он ки захирахои озоди сохахо ибо воридот ракобаткунанда ба сохаи афзуншавандаи содироти ворид мешаванд, нархи омилхои истехсолти сохаи содироти нисбатан патс шуданашон мумкин аст. Бояд кайд намуд, ки сохтори омилхои сохаи содироти аз сохтори омилхои дигар сохахо фарк мекунад. Масалан, дар истехсоли молхои содиротии Х нисбатан капитали зиёд ва мехнати кам зарур аст, бо вуxуди ин дар истехсоли молхои воридот ивазкунанда Yбаръакс капитали камтар ва мехнати зиёд зарур аст. Аз ин xо маълум мегардад, ки капитали аз истехсоли махсулоти Y озод мешуда барои рeйпeш намудани эхтиёxоти сохаи содироти (моли Х) норасоги мекунад. Баръакс мехнати аз сохаи Y озод мешуда барои сохаи Х барзиёди мекунад, ки зиёдшавии шумораи бекорон оварда расониданаш мумкин аст. Бинобар хамин нархи капитал ба сатхи ибтидоии худ, ки то саршавии савдои беруна мавxуд буд омада намерасад. Музди мехнат бошад баръакс нисбат ба сатхи ибтидои паст мешавад, чунки дар холати дар боло гуфта шуда барои хар ду соха шумораи ками мехнат зарур буда, шумораи зиёдтари капитал зарур аст.
Тадкикоти минбаъдаи муаммои таъсири савдои беруна ба таксимоти даромадхо байни сохибони омилхои истехсолот имконият дод, ки хусусиятхои муайян барраси карда шаванд: чи кадаре, ки ягон омил дар истехсоли содироти махсусгардонида шудааст, хамон кадар он омил аз натиxаи савдои беруна бурд мекунад. Ва баръакс: чи кадаре, ки хиссаи омил дар истехсоли молхо ибо воридот ракобаткунанда зиёд бошад, хамон кадар он омил баъд аз ба вуxуд овардани савдои беруна даромадро аз даст медихад.Сохибони омилхои истехсолоти бетараф (дар хама сохахо бо микдори такрибан якхела мавxуд буда) аз савдои беруна бурд мекунанд, чунки бурди умумии миллат аз савдои беруна бо васеъшавии талабот ба ин омилхои истехсолот низ алокаманд аст, хусусан онхо озодона аз як соха ба сохаи дигар гузашта тавонанд.  

Дидан карданд: 1580

Рефератҳои нав:

Кори Курсӣ: Асъор танзим ва назорати он

Кори Курсӣ: Мафҳуми гумрук

Кори Курсӣ: Шакл ва асосҳои методологии менеҷмент

Кори Курсӣ: Шакл ва намудҳои батанзимоварии ҳуқуқии бизнес дар Ҷумҳурии Тоҷикистон

Кори Курсӣ: Масълаҳои барномасозии хатти

Коментари дохил карданд:

Коментарии худро дохил кунед!

Суммаи ин ададҳоро нависед: