|

Аҳамияти туризм барои инсон ва ҷомеа

Тартибдиханда: ya.ru google.com

Дохил кард: Алишер Фозилов

Санаи дохилгардида: 2016-02-22

Нақши туризм дар таҷрибаи ҷаҳонӣ пайваста меафзояд. Алҳол туризм яке аз соҳаҳои бузурги сердаромад ва зина ба зина рушдёбанда ба ҳисоб рафта, аз рўи нишондиҳандаҳои даромаднокӣ баъд аз истихроҷ ва коркарди нефт мақоми дуюмро касб кардааст. Мувофиқи маълумотҳои ТУТ СММ туризм 10%-и гардиши истеҳсолию хадамотии бозори ҷаҳониро таъмин менамояд. Ба соҳаи туризм 6%-и МММ-и ҷаҳонӣ, 7%-и сармояи ҷаҳонӣ ва 1/16 ҷои корӣ, 11%-и хароҷотҳои истеъмолии ҷаҳонӣ ва 5 %-и маблағҳои аз андоз воридшуда, рост меояд. Боиси тазаккур аст, ки туризм чунин омилҳои берунаро дарк намуда, он худ аз худ таъсири назаррас ба вазъияти иқтисодӣ, сиёсӣ, экологӣ, иҷтимоӣ-фарҳангии ҳамон кишварҳо мерасонад. Ин таъсиррасонӣ ҳам хусусияти мусбӣ ва ҳам манфӣ дорад. Олими рус Ю.Ф.Волков моҳияти сиёсӣ, тарбиявӣ, фарҳангӣ, ҷамъиятӣ, биологӣ ва иқтисодии туризмро ҷудо намудааст . Аҳамияти сиёсии туризм махсусан байналмилалӣ боиси ба ҳам наздикшавӣ, табодули назар байни сокинони кишварҳо ва минтақаҳои мухталиф мегардад. Туризм метавонад ба барқароршавии робита миёни миллатҳо мусоидат намуда, ба ҳамкории осоишта замина мегузорад ва сабаби истиқрори сулҳ мегардад. Ҳангоме, ки туристи хориҷӣ дар кишвари ташрифовардааш оид ба вазъи сиёсӣ, иҷтимоӣ, фарҳангӣ ва ғайра иттилоъ мегирад, ба хулосае меояд, ки бархе аз маълумотҳое, ки тавассути садою симо дар ватанаш нисбат ин давлат гуфта мешуд, ба ҳақиқат мувофиқ нест. Ин ҳол боиси тағйири ақидаи туристи ташрифоварда мегардад. Аҳамияти тарбиявии туризм дар ғанигардонии фарҳанги шахсӣ ҳангоми ошноӣ бо шаҳри нав, одамон, таъриху анъанаҳои онҳо, дастовардҳо дар ҷодаи санъат, архитектура, ҳаёти саҳнавӣ, адабиёт, мусиқӣ, инчунин дар мукаммалгардонии забондонӣ, инъикос меёбад. Аҳамияти ҷамъиятии туризм бошад дар рушди ҳамдигарфаҳмӣ, ҳамбастагӣ, шарикӣ, хайрхоҳии мутақобилаи ширкаткунандагони сафари туристӣ, соҳибихтиёрӣ, поквиҷдонӣ, ҳисси масъулиятшиносӣ ва низом, муносибати дуруст нисбати табиат ва аҳолии маҳал, инъикос мегардад. Аҳамияти биологии туризм дар он зоҳир мегардад, ки инсон ҳангоми барқарор намудани нерўи ҷисмонӣ ва истироҳати маънавӣ ба маҳалҳо шароитҳои иқлимии муносибдошта, ташриф меорад. Натиҷаи ин беҳгардии саломатӣ, баландбардории қобилияти корӣ ва майли кор мебошад ва ин дар навбати худ ба ҳосилнокии меҳнат мусоидат менамояд. Барои ҳар кишвар аҳамияти иқтисодии туризм муҳим буда, он на фақат нақши пешниҳоди хадамот, балки истеъмолкунандаи ҷузъҳои ҷудогонаи хадамот ба шумор меравад. Чунин маънидод намудани масоили туризм якчанд мафҳумҳоро ба монанди: «бозори туристӣ», «арзаю тақозои туристӣ» ва «хадамоти туристӣ»-ро ба вуҷуд меорад. Дар баробари ин бояд зикр намуд, ки туризм ғайримустақиман ба соҳаҳои ҳаёти иқтисодӣ таъсир намуда, он дар шаклҳои гуногун зоҳир мегардад. Аксар муҳақиқон бар он ақидаанд, ки туризм фарогири 4 самти таъсиррасонӣ мебошад, яъне: иқтисодӣ, иҷтимоӣ, экологӣ ва гуманитарӣ. Мушаххасан такя ба тадқиқоти мутахассисони машҳури соҳаи назария ва амалияи туризм намуда, онҳоро дида мебароем. Тавре, ки муҳақиқи англис Holloway J. Christopber3 қайд менамояд, самти асосии таъсири туризм- иқтисодиёт маҳсуб меёбад, зеро туризм ба сифати суръатбахши рушди иқтисодии кишвар ва минтақаҳо баромад намуда, ҳамзамон худ низ соҳаи зудинкишофёбанда ва ояндадор маҳсуб меёбад. Аҳамияти иқтисодии туризм пеш аз ҳама дар талаботҳо ва тақозои туристӣ зоҳир мегардад. Талаботҳои асосии туристӣ аслан ба 3 гурўҳ ҷудо мешаванд: асосӣ, махсус ва иловагӣ. Ба талаботҳои асосии туристон сафари туристӣ, ҷойгиркунонӣ меҳмонхонаҳо, хизматрасонии нақлиётӣ ва ғизо дохил мешавад. Талаботҳои махсус бошад дар ниёз ба табобат, гирифтани таассурот, муошират, фароғат ва ғайра зоҳир мегардад. Талаботҳои дигари туристии иловагӣ аз ҷониби муассисаҳои хизматрасонӣ, савдо ва фарҳангию фароғатӣ таъмин мегардад. Барои рушди устувори туризм фаъолияти хоҷагии кишвар ё минтақа танзим мегардад, яъне даромади муассисаҳои соҳаи туристӣ меафзояд, рушди бахши хадамот танзим мегардад, талабот ба молу хадамоти туристӣ минтақаи муайян меафзояд ва гардиши мол рў ба афзоиш мениҳад. Туризм ба инкишофи инфрасохтори маҳаллӣ мусоидат намуда, боиси пайдоиши ҷойҳои корӣ гардида, ба танзими соҳаи хадамотӣ таъсир мерасонад. Қобили зикр аст, ки туризм ба тариқи мустақим ва ғайримустақим ба иқтисодиёти давлат ё минтақа таъсир мерасонад. Таъсири мустақим дар он зоҳир мегардад, ки аз ҳисоби хароҷоти туристон барои хариди молу хадамот даромаднокии мамлакат ё минтақа афзун гашта, ғанигардии буҷа аз ҳисоби андоз, боҷу хироҷ ва дигар навъҳои пардохти муассисаҳои туристӣ таъмин мегардад. Маълум аст, ки даромад аз туризми воридотӣ дар аксари мамлакатҳои мутараққӣ ду баробар зиёд аз савдои байналмилалии металлҳои сиёҳу ранга мебошад. Даромад аз ҳисоби туризм дар натиҷаи хароҷотҳои туристон ташаккул ёфта, он аз маҷмўи умумии хароҷотҳои истеъмолӣ, ки дар натиҷаи пешниҳод аз ҷониби ширкатҳои туристӣ ба амал меояд, вобаста аст. Он пардохтҳои маҷмўи сафарҳо, пакети хизматгузорӣ ба истироҳату сайр, ҷойгиркунонӣ, ғизо ва нўшоба, нақлиёт, шаклҳои фаъолияти рекреатсионӣ, фарҳангию варзишӣ, молҳои истеъмолиро дар бар мегирад. Инчунин яке аз ҷузъҳои ҷудонашавандаи саёҳат хизматрасонии тиббӣ маҳсуб меёбад. Маблағе, ки туристон дар ҷои ташрифотии худ харҷ менамоянд, ба баландшавии даромади иқтисодии на танҳо минтақа, инчунин тамоми мамлакат, шароити рушдро фароҳам меорад. Ҳар як сомоние, ки ба муассисаи туристӣ ба шакли даромад ворид мегардад, гардиш хўрда, дучанд ба суратҳисобҳо бармегардад. Ин раванд ба иқтисодиёти давлат (минтақа) тариқи ғайримустақим таъсир мерасонад. Саҳми ғайримустақими туризм дар иқтисодиёти мамлакат дар самараи такроран хариди молу хадамот дар давраи муайян ва ҷои муайян, зоҳир мегардад. Чунин падидаро самараи мултипликатсионӣ ё мултипликатор меноманд. Падидаи мултипликатсионии туризм дар гузариши рекреатсияи пай дар пайии «Хароҷотҳо-даромадҳо» зоҳир гардида, даромади аз як нафар турист ба даст овардашуда, аз хароҷоти ба харид сарфнамуда бештар аст. Ин ифодагари он аст, ки қисми муайяни аз даромад ба даст овардашудаи аз ҳисоби фурўши молу хадамоти туристӣ барои супоридани андоз равона мегардад. Ҳангоме, ки муассисаҳои туристӣ молҳои маҳаллиро харидорӣ менамояд, маблағи туристон дар иқтисодиёти минтақа пурра фаъол мегардад. Аз ин даромадҳо музди кормандон пардохт гардида, дар навбати худ онҳо ин маблағро барои хариди молу хадамот сарф менамоянд. Омезиши таъсири мустақиму ғайримустақим туризм боиси рушди иқтисодии минтақа ва ё давлат мегардад. Тавозуни пардохт метавонад мусбӣ ва ё манфӣ бошад. Бақияи мусбии тавозуни пардохт дар туризм рушди даромади мамлакат (минтақа)-ро аз туризм таъмин менамояд. Дар ҳолати тавозуни манфӣ хориҷгардии сармоя аз мамлакат ба амал меояд.Тавозуни мусбӣ ба он кишварҳое хос мебошанд, ки онҳо дар бозори байналмилалии туристӣ бо иқтидори табиии туристӣ ва таърихию фарҳангӣ шўҳратёр гардидаанд ва инчунин дорои ифрасохтори рушдёфтаи туристӣ мебошанд. Ба ин кишварҳо, Испания, Италия, ИМА, Туркия, Миср, Фаронса, Тунис, Юнон, Тайланд ва ҳамаи кишварҳои ҳавзаи баҳри Кариб ва ғайраҳо шомиланд. Расми 5. Таносуби таснифоти тавозуни пардохт дар мамлакатњои људогона Тавозуни манфӣ ба кишварҳое хос мебошад, ки Тавозуни манфӣ бошад, ба кишварҳое рост моеяд, ки дорои сатҳи баланди рушди иҷтимоӣ-иқтисодӣ мебошанд. Ба ин кишварҳо Олмон, Ҷопон, Британияи Кабир, Шветсия, Канада, Норвегия, Ҳоланд, Белгия ва ғайраҳо шомиланд. Туризм дар рушди минтақавӣ аҳамияти хосаеро касб намудааст. Ташкили муассисаҳои туристӣ дар минтақаҳои мухталиф боиси суръатбахшии рушди иқтисодӣ мегардад. Чунончӣ он ба ташкили ҷойҳои кори иловагӣ таваҷҷуҳ ба ҷалб ва ҳифзи табиати маҳал ва мероси фарҳангию таърихӣ, ғайр аз он туризм метавонад пасомадҳои манфиро низ дар минтақа ба вуҷуд орад. (аз ҷумла, он боиси вайроншавии экосистема, нобудгардии ёдгориҳои табиӣ, олами ҳайвонҳои нодир ва ғайра мегардад). Туризм фаъол ва ғайри фаъол мешавад. Фаъол пазироии туристон ва ғайрифаъол бошад, гусели онҳоро дар бар мегирад. Дар ҳоле, ки туризми фаъол аз ғайри фаъол афзалият дорад, арзиши тавозуни туристӣ мусбӣ буда, дар сурати баръакс манфӣ мебошад. аз нуқтаи назари иқтисодӣ туризмро ҳамчун маҷмуаи иқтисодӣ дидан мумкин аст ва рушди он аксаран ба муносибатҳои хоҷагидории ҷаҳонӣ вобаста аст. Он ҳамчун суръатбахши рушди иқтисодӣ маҳсуб меёбад. Дар ин маврид туризм ба сифати фишанги танзимкунандаи ММД-и байни кишварҳо баромад менамояд. Дар ҷаҳони муосир туризм шакли индустриалиро доро мебошад, яъне: - ба шакли хизматрасонӣ ва он захира намуда интиқол низ намегардад; - хусусияти баланди самаранокӣ ва ҷубронкунонии сармояро дорад; - он пешоҳанги азхуднамоии хоҷагидории ноҳияҳои нав мебошад; - ба сифати воситаи самараноки ҳифзи табиат ва мероси фарҳангӣ хизмат менамояд; - бо ҳамаи соҳаҳои хоҷагӣ ва шаклҳои фаъолияти инсон тавъам мебошад. Соҳаҳои муҳимтарини таъсиркунандаи туризм ба иқтисодиёт ва ҷомеа инҳоянд: Бахши соҳибкорӣ. Ташкили муассисаи туристӣ манфиатовар аст, зеро он ба мизоҷон маҳсулотҳо ва хадамотро пешниҳод менамояд; ба кормандону хизматчиён пардохти музди меҳнат ва дигар шаклҳои пардохтро таъмин менамояд ва ба саҳомону дорандагони он даромад. давлат ё минтақа андоз ва пардохт меорад. Бахши истеъмолӣ ва даромаднокӣ. Туризм ба талаботи иловагии молу хизматрасонӣ таъсир мерасонад. Хусусияташ дар он аст, ки шакли нави талаботи истеъмолиро ба вуҷуд меорад. Дар навбати худ ба истеҳсоли маҳсулотҳои гуногун ва хизматрасонӣ мусоидат менамояд. Афзуншавии фурўши маҳсулотҳои ба туристон пешниҳодгардида, даромаднокии шаҳрҳо, вилоятҳо, ноҳияҳо ва минтақаҳоро баланд бардошта, саноати маҳаллиро ташаккул медиҳад. Бахши асъорӣ. Туризм ба воридшавии зиёди асъори хориҷӣ мусоидат менамояд. Асъори хориҷӣ ба сифати пардохти пакети туристӣ (сайр), хизматрасонии иловагӣ, мубодилаи пул дар марказҳои туристӣ барои хароҷотҳои рўзмарраи туристон ва ғайраҳо ворид мешаванд. Инфрасохтори истеҳсолӣ. Пайдоиши марказҳои нави туристӣ сабаби бавуҷудоии муассисаҳои хизматрасонӣ, савдо, фароғат, сохтмони роҳ ва ғайра, ки ба муҳити инфрасохтор таъсири мусбӣ доранд, мегардад. Ғайр аз ин ба инкишофи бозори истеъмолӣ ва дигар бахшҳои фаъолияти соҳибкорӣ мусоидат менамояд. Дар асоси як қатор натиҷагириҳо, таъсири иқтисодии туризмро метавон ба чунин шакл ифода намуд: - муассисаи туристӣ фоидаовар аст; - туризм шаклҳои нави талаботи истеъмолиро муҳаё менамояд; - туризм ба рушди соҳаҳои алоҳидаи истеҳсолкунандаи воситаҳои истеъмолӣ таъсир мерасонад; - туризм ба рушди бизнеси фароғатию маърифатӣ кўмак менамояд; - туризм даромади ширкатҳои нақлиётӣ ва хадамоти алоқавиро афзун намуда, даромад аз истеҳсоли ҷиҳозҳои туристиро ташаккул медиҳад; - туризм боиси афзуншавии талабот ба маҳсулотҳои армуғонӣ, маҳсулоти маҳаллӣ-ҳунармандӣ мегардад; - турист ба эътидолии вуруди асъор мусоидат менамояд; - афзуншавии даромади ширкатҳои туристӣ боиси бештар ворид гаштани маблағ ба буҷаи маҳаллию давлатӣ ба воситаи андоз мегардад. Чӣ тавре, ки дар боло зикр намудем, туризм ҳамчун соҳаи афзалиятноки таркиби хоҷагии халқи ҷаҳон ба шумор рафта, яке аз омилҳои асосии паст намудани шиддати бекорӣ дар ҷаҳони муосир гардидааст. Мувофиқи пешгўиҳо теъдоди нафароне, ки ба соҳаи туризм фарогиршаванда дар бархе аз мамлакатҳо, махсусан мамлакатҳои Аврупо метавонад то 200% афзун гардад . № Давлатҳо Ояндабинии шумораи ташкили ҷойҳои корӣ (бо ҳазор нафар барои соли 2015) 1. Туркия 951 2. Олмон 500 3. Британияи Кабир 320 4. Испания 300 5. Италия 254 6. Фаронса 190 7. Россия 140-148 8. Ҳоланд 90 9. Юнон 60 10. Португалия 50 11. Белгия 49 12. Финландия 46 Ҷадвали 1. Дурнамоии ташкили шумораи ҷойҳои корӣ дар кишварҳои Аврупоӣ. Гузашта аз ин бо ташаккули туризм талабот ба мутахассисони соҳибкасб, ки метавонанд ба афзуншавии самаранокии иқтисодии фаъолияти туристӣ мусоидат намоянд, афзун мегардад Тарҳрезии барномаҳои махсуси омоданамоии мутахассисони соҳибкасб дар соҳаи туризм боиси афзуншавии нуфузи иқтисодии туризм миёни дигар соҳаҳо гардида, муайянкунандаи асосӣ дар ташаккули иқтисодӣ маҳз мутахассисони соҳибкасб мебошанд. Аҳамияти иҷтимоии туризм дар ҳаёти ҷомеа ба барқарорнамоии захираҳои рўхию ҷисмонии ҷомеа ва қобилияти кори инсон; истифодаи оқилонаи вақти фориғ аз кор, ташкили ҷойҳои корӣ ва таъмини шуғли аҳолӣ, таъсиррасонӣ ба фарҳанги сокинони маҳаллӣ, таъминоти даромаднокии кормандоне, ки дар муассисаҳо машғуланд, амнияти экологии туризм ва тамоюли он барои нигоҳдорӣ ва барқарорнамоии муҳити зист, оварда мерасонад. Дар эъломияи Манила (Филипин) оид ба туризми байналмилалӣ қайд гардидааст, ки моҳияти иҷтимоии туризми ба таъмини бархе аз талаботҳои инсон- барқарорнамоӣ, нерўи ҷисмонию равонӣ ва эҳсосӣ, равона гардидааст. Ба ғайр аз барқарорнамоии нерўи равонӣ ва ҷисмонӣ туризм дорои хусусиятҳои фароғатӣ, тағйирёбии шакли фаъолият дар муҳити зист, шинохти фаъоли ҳодисаҳои табиат, ҳифзи мероси фарҳангӣ ва ғайра мебошад. Рушди индустрияи туризм ба ҳалли масоили бекорӣ, ки онҳо ҳамчун масоили иқтисодӣ ва бекорӣ ва ҳам иҷтимоӣ маҳсуб меёбанд, таъсир мерасонад. Туризм яке аз соҳаҳои меҳнатталаби иқтисодиёт ба шумор меравад ва аз ин рў рушди он сабаби паст намудани шиддати бекорӣ мегардад. Шумораи ҷойҳои корӣ дар индустрияи туризм зиёда аз 200 млн нафарро ташкил медиҳад, ки ин баробар аст ба 8,2 % аз ҳаҷми умумии аҳолии қобили меҳнати ҷаҳон ба шумор меравад. Таҷрибаи ҷаҳонӣ нишон медиҳад, ки индустрияи туризм боиси ҷалби қувваи корӣ аз дигар минтақаҳо гашта, сабаби афзуншавии аҳолии маҳалҳои туристӣ мегардад. Туризм тариқи мустақим ва ғайримустақим ба беҳбудии сатҳи иҷтимоии аҳолӣ мусоидат менамояд. Кормандони соҳаи туризм нисбати як қатор соҳаҳои дигар музди нисбатан хуб мегиранд, ки ин албатта боиси афзуншавии талабот ба ҷойҳои кории соҳаи туризм оварда мерасонад. Туризм ба сохтори хонаводагӣ таъсир мерасонад. Масалан: дар баробари мустақилияти молиявии кормандон муносибати байни волидайн ва кўдакон тағйир меёбад, ғайр аз ин мақоми зан дар оила дигаргун мешавад. Инак таъсири иҷтимоии туризм бо чунин тарз амалӣ мегардад: - барқарорнамоии нерўи корманд, ки дар истеҳсолоти моддӣ ва маишӣ сарф гардидааст; - истифодаи оқилонаи вақти фориғ аз кор рушди қувваҳои истеҳсолкунанда ба афзунгардии вақти холигии меҳнаткашон оварда мерасонад; - туризм соҳаест, ки баъзе равандҳои фаъолияти он ба автоматизатсия ва механизатсия ниёз надорад ва ин албатта нишондиҳандаи он аст, ки туризм соҳаи меҳнатталаб аст; - рушди сатҳи зиндагии заҳматкашон-туризм метавонад захираи зиёди меҳнатиро ҷалб намояд ва аз ин хотир он даромадовар буда, хароҷотҳоро зуд ҷуброн менамояд; - хисороти экологӣ- аслан дар фаъолияти туристӣ чандон зиёновар нест, муҳимияти масъала дар он аст, ки фаъолияти туристӣ ва андозбандӣ тарзе ба роҳ монда шавад, ки он баҳри ҳифзи муҳити атроф равона гардад. Таъсиррасонии туризм ба муҳити экологӣ Туризми муосир ба шароити экологӣ таъсири дуҷониба мерасонад. Аз ҷониби аввал ба муҳити атроф зарар расонида, дар натиҷа фазои зисти табиии инсон, олами набототу ҳайвонот таъсир расонида тағйирёбӣ ба амал меояд. Дар доираи омилҳои зиёновари туризм дар ҷои аввал сокинони маҳаллӣ меистанд, ки онҳо ҳавои муҳитро олуда аз дуди гализи воситаи нақлиёт ва усулҳои нодуруст истифодабарии замин боқӣ мегузоранд. Туристон низ лаззати фароғати хешро аз ҳифзи муҳити табиӣ болотар мегузоранд. Аз ҷониби дигар низ фаъолияткунандагони туризм барои ҳифзи муҳити табиӣ ва амалиётҳои тозаи рекреатсионӣ манфиатдор мебошанд, зеро ин омили асосии фаъолияти туристӣ мебошад. Муҳити солими экологӣ, ташкили боғҳои миллӣ, барқарорнамоии ёдгориҳои табиию таърихӣ ба истироҳати ба фаъолгардонӣ ва болоравии нуфузи муассисаи туристӣ мусоидат менамояд. Новобаста ба ин аслан фаъолияти илман беасоси туристӣ, мувозинати унсурҳои табииро вайрон менамояд ва он масъалаҳоеро ба миён меорад, ки объектҳои туристии табиию таърихӣ ва барқарорнамоии онҳоро талаб менамояд. Маблағҳое, ки аз ширкатҳои туристӣ дар шакли андоз ситонида мешавад, бояд мақсаднок тарҳрезӣ ва истифода шавад. Мақсаднок истифодабарии маблағҳои воридшуда бояд барои нигоҳдории сарватҳои табиии туристӣ ва рекреатсионии минтақаи мазкур, ёдгориҳои табиию таърихӣ, боғҳои миллӣ сарф карда шавад. Ғайр аз ин ширкатҳои туристии пешрафта қисми муайяни даромади хешро ба тариқи хайрия барои беҳдоштӣ ва азнавсозии минтақаҳои туристию рекреатсионӣ ҷудо менамоянд ва дар ин асно аз як қатор андоз озод карда мешаванд. Ба пасомадҳои манфии туризм ба ҳаёти аҳолии маҳаллӣ афзуншавии ҳиссаи меҳнати ғайритахассусӣ, афзоиши шумораи рафтори ғайриахлоқӣ дар ҷомеа (майзадагӣ, авбошӣ, фоҳишагӣ), барҳамхўрии оилаҳо (талоқ), муносибати сабукфикрона ба ҳаёт, фарҳангфурўшӣ, аз дастдиҳии рушди иқтисодӣ дар маҳалли муайян, моҷаро байни аҳолии маҳаллӣ ва туристон, мегардад. Таъсири паҳлуҳои мусбӣ ва ҳам манфии туризм ба аҳолии маҳал дар сатҳҳои гуногун, яъне маҳаллӣ, минтақавӣ, миллӣ ва байналмилалӣ инъикос мегардад. Муҳим он аст, ки дар раванди фаъолияти туристӣ ва рекреатсионӣ қонеъгардонии талаботи туристон набояд ба манфиатҳои аҳолии минтақа ва кишвари мизбон таъсир расонад, зеро он сабаби аз дастдиҳии арзишҳои фарҳангию таърихӣ, муҳити атроф ва захираҳои табиӣ туристӣ мегардад. Паст намудани таъсири зарари индустрияи туризм ба муҳити экологӣ дар сатҳи давлатӣ ва байналмилалӣ танзим мегардад. Ин танзимнамоӣ дар натиҷаи: - ташаккули шуур ва маърифати экологӣ; - маҳдуднамоии бори гарони фаъолияти туристию рекреатсионӣ ба сарватҳои табиӣ; - танзими ҳуқуқӣ; - танзими иқтисодӣ; - танзими андозбандӣ амалӣ мегардад. Даҳсолаҳои охир дар ҷаҳон қонунияти махсус оид ба ҳуқуқи экологии туризм ба амал омадааст, ки шартҳои асосии он инҳоянд: - истифодаи оқилона ва сарфакоронаи захираҳои табиӣ; - танзими истеъмоли захираҳои туристӣ дар асоси мониторинги таъсиррасони туризм ба ҳудуд; - ҳамкории байналмилалӣ ва танзими фаъолият оид ба ҳифзи муҳити атрофу истифодаи оқилонаи захираҳои табиӣ; - пардохти маблағ барои истифодабарии табиат; - додани афзалият ба ҳифзи ҳаёт ва саломатии инсон, фароҳам овардани шароитҳои муносиби экологӣ барои ҳаёт, меҳнат ва истироҳати аҳолӣ; - асосноккунонии илмии манфиатҳои экологӣ-иқтисодие, ки барои рушди устувори ҷомеа равона гардидааст; - риояи талаботҳои қонунгузории экологӣ ва ғайра. Шартҳои мазкур дар қонунгузории экологии байналмилалӣ истифода мешаванд ва онҳо бо маҳдудияти таъсири туризм ба муҳити атроф алоқаманд мебошанд. Бобати шартҳои дар боло зикргардида, тариқи қабули қонуну қарорҳои махсуси ҳукуматӣ бояд назорат карда шавад. Эъломияи ТУТ оид ба рушди устувори туризм, ки дар конфронси вазирони соҳаи туризми кишварҳои Осиёю ҳавзаи уқёнуси Ором дар шаҳри Мале (Малдивҳо) 16.02.1997 баргузор гардид, қабул шудааст. Мутобиқӣ он таъсири манфии туризм ба муҳити атроф бар дўши кишварҳо ё сектори хусусӣ вогузор гардида, барои мувафақ шудан ба рушди баланди туризм, чунин тавсия намудааст: - таблиғи ахлоқи экологӣ дар бахши туризм миёни ҷамъиятҳои маҳаллӣ ва истеъмолкунандагон; -истифодаи оқилонаю сарфакоронаи захираҳои туристӣ ва такрористеҳсолшавии босуботи он; - тарҳрезии маҷмаавии туризм бо мақсади таъмини рушди босуботи он ва ғайра. Зарурияти масъалаи ҳифзи муҳити зист ва талаботҳои экологиро ба назар гирифта Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ба ташкили ҳудудии боғҳои миллӣ, мамнўъгоҳҳо ва парваришгоҳҳо қонуну қарорҳо қабул кардааст. Аз ин хотир бо масоҳати зиёда аз 2,5 млн га, ки 18%-и ҳудуди Ҷумҳурии Тоҷикистонро Боғи миллӣ ташкил намудааст, он дар қисми шарқӣ ҳудуди Ҷумҳурии Тоҷикистон ҷойгир шудааст. Дар ҳудуди Боғи миллӣ фаъолияти туристӣ мумкин аст, аммо таъсири манфӣ ба муҳити экологӣ мамнуъ гардидааст. Аз гуфтаҳои боло маълум мегардад, ки туризм ҳам боиси солимгардии муҳити экологӣ ва ҳам расонидани таъсири манфӣ ба он мегардад. Аҳамияти гуманитарӣ (башарии) туризм дар истифодаи имконоти рушди ҳаматарафаи шахсият зоҳир мегардад. Туризм ҷаҳонбинии инсонро васеъ намуда, тафаккури онро баланд мебардорад ва имкон медиҳад, ки истироҳату дарки оламро ҳамоҳанг созад. Туризм ба омўзиши ҳаёт ва таъриху фарҳанг, расму оини мардуми шарифи Тоҷикистон ва дигар кишварҳо, таъсир мерасонад. Барои туристи дохилию хориҷӣ дидани ҷаззобиятҳо аҳамияти бузург дорад. Дидаҳо ва шунидаҳо дар амали сайру гашт одатан дар хотираи инсон абадӣ нақш мебандад. Шиносоӣ бо фарҳанг, расму оинҳои халқиятҳои кишварҳои мухталиф маънавиёти инсонро бою ғанӣ мегардонад. Агар хизматрасонии касбии саёҳӣ ба кўдакон аз синни хурдсолӣ оғоз гардад, пас ин ҳолат боиси ташаккули ҷаҳонбинии онҳо ва муносибати оқилона ба ҷомеаи инсонӣ ва табиат мегардад. Инак рушди гуманитарии ҷамъият тавассути туризм дар чунин лаҳзаҳо инъикос мегардад: *Ҳамоҳангии истироҳат ва маърифат. Мақсади асосии туризм ғанигардии маънавии шахсият бо кўмаки фаъолгардонии унсурҳои маърифатӣ дар ҳамаи ҷуъзиётҳои сайр; * Самти осоиштаи сулҳомез. Туризм ба пойдории сулҳ миёни халқҳо манфиатдор буда, яке аз шартҳои муҳими фаъолияти туристӣ мебошад ва беҳбудии муносибатҳо байни кишварҳо боиси мубодилаи туризми байналхалқӣ мегардад; *Мазмуни интелектуалии (тафаккурии) туризм ва саёҳат. Гуногунрангии мавзўи сайр (таърихӣ, меъморӣ, адабӣ, варзишӣ ва ғайра) васеъшавии сатҳи дониш оид ба табиат имконият фароҳам меорад; * Тарбияи насли наврас. Ҷалби кўдакон ва мактаббачагон ба туризм метавонад ба васеъшавӣ ва ҷаҳонбинии онҳо таъсир расонида, қобилияти эҷодии онҳоро инкишоф медиҳад. ТАСНИФОТ, НАМУД ВА ШАКЛҲОИ ТУРИЗМ Туризм аз рўи меъёрҳои қабулшуда таснифот гардида, он ба намуд, хел, шаклҳою категорияҳо ҷудо мешавад. ТУТ СММ таснифоти туризмро аз рўи чунин намудҳо пешниҳод намудааст: дохилӣ, воридӣ (фаъол) ва содирӣ (ғайрифаъол). Яке аз талаботҳои асосии таснифот убури марзҳои давлатӣ мебошад. Туризми дохилӣ- саёҳати ашхосон дар дохили кишвари зисти хеш; туризми содирӣ саёҳати ашхоси муқимӣ дар Тоҷикистон ба дигар мамлакат. Туризми воридӣ (ғайрифаъол) –саёҳати ашхосон дар ҳудуди Тоҷикистон, ки аслан маҳалли сукунаташон дигар кишвар маҳсуб меёбад. Ин хелҳо дар маҷмўъ бо ҳам омезиш ёфта, категорияи туризмро ташкил менамоянд. Категорияҳои туризм- байналхалқӣ, миллӣ ва дохилиро дар бар мегирад. Аз нуқтаи назари таснифоти овардашуда, аз рўи хелҳо ба туризми миллӣ- дохилӣ ва содирӣ ба байналхалқӣ- содирӣ ва воридӣ дохил мешавад. Намудҳои туризм. Одатан дар низоми идорӣ 6 намуди туризмро ҷудо менамоянд: - Туризм бо мақсади истироҳат. Истироҳати кўтоҳмуддат ё дарозмуддат бо мақсади барқароркунии ҷисмонию рўҳии организм мебошад. Ба ин намуди туризм истироҳати курортӣ низ дохил мешавад, ки дар баробари он барқарорнамоии нерўи инсонӣ бо истифода аз хусусиятҳои табиӣ-иқлимӣ, хок ва обҳои баҳрҳо, чашмаҳои маъданӣ ва гарму шифобахш амалӣ мегардад. Туризм бо мақсади омўзиши фарҳангҳои бегона равона гардида, он ба маърифатӣ ва маросимӣ тақсим мешавад. Туризми маърифатӣ ин боздид аз ҷаззобиятҳои таърихӣ, фарҳангӣ ё географӣ мебошад. Туристоне, ки бо ин мақсад сафар мекунанд, бештар ба муносибатҳои иқтисодӣ-иҷтимоии кишвари ташрифотӣ (мизбон) мутаваҷеҳ мешаванд. Мақсади туризми маросимӣ ҷойҳое, ки аҳамияти муҳими динӣ дорад. Масалан зиёрати оромгоҳҳои бузургон, ҷойҳои муқаддас, Макка, Мадина, Байтулмуқаддас, оромгоҳи Ҳазрати Амирҷон ва ғайраҳо. Туризми ҷамъиятӣ. Сафар бо мақсади аёдати хешу таборон, надикон, дўстон ва инчунин туризми ниҳодҳо. Хусусияти фарқкунандаи туризми ниҳодҳо дар он аст, ки иштирокдорони он рағбати якхела доранд. Ин ҳол дар натиҷаи ташкили барномаҳои гуногуни варзишию фароғатӣ ба амал меояд. Масалан ниҳодҳои ҷамъияти моҳидорон, шикорчиён, мухлисони дастаҳои гуногуни варзишӣ ва ғ. Туризми варзишӣ. Сафар барои иштироки фаъол ё ғайрифаъол дар чорабиниҳои варзишӣ. Туризми иқтисодӣ. Сафарҳо бо мақсади манфиатҳои соҳибкорӣ ва тиҷорӣ. Ба монанди ширкат дар биржаҳо, намоишгоҳҳо, фурўшгоҳҳо ва ғайра. Туризми конгрессӣ (сиёсӣ). Ба туризми дипломатӣ (намояндагӣ) барои ширкат дар конгрессҳо, инчунин вобаста ба ҳаводисҳои сиёсӣ ҷудо мешавад. Асоси таснифоти туризм аз рўи шакл мақсадҳои туризмро ифода менамояд. Аз рўи мақсадҳо чунин шаклҳои туризмро фарқ менамоянд: рекреатсионӣ, табобатӣ, маърифатӣ, соҳибкорӣ, динӣ, этникӣ, транзитӣ. Туризми рекреатсионӣ. Шакли аз ҳама паҳншудатарини фаъолияти туристӣ буда, он бо мақсади истироҳат, солимгардонӣ, барқароркунии ҷисмонӣ, равонию эҳсосотӣ амалӣ шуда, падидаҳои гуногуни фарқкунанда дорад. Он метавонад дар худ барномаҳои тамошобоби фарҳангию фароғатиро таҷассум намояд. Инчунин шуғли дўстдоштаи ҳар шахс, шуғл ба варзиш, иштирок дар чорабиниҳои варзишӣ, мусобиқаҳо, олимпиадаҳо ва ғ. Туризми табобатӣ. Талаботҳои инсонро дар ташхис ва талаботҳои хизматрасонӣ бо истифода аз сарчашмаҳои табобатии табиӣ, муайян менамояд. Ин шакли туризм метавонад дар осоишгоҳҳо, бунгоҳҳои махсуси тиббӣ ё марказҳои тиббӣ бо истифодаи технологияи муосири тиббӣ амалӣ гардад. Ин сабаби ба ду шакл тақсимшавии туризми табобатӣ, яъне клиникӣ (барқарорнамоии саломатӣ дар табобатгоҳҳои доимӣ) ва курортӣ (осоишгоҳ) амалӣ мегардад. Туризми маърифатӣ. Мақсади асосии ин шакли туризм қонеъгардонии талаботҳои ҷаҳонбинӣ ва маърифатии туристон мебошад. Ин ошноӣ пайдо намудан бо сарватҳои табиӣ, фарҳангию таърихии мамлакат ё минтақа, шиносоӣ бо осорхонаҳо, театрҳо ва пайдо намудани тасаввурот оид ба урфу одат ва анъанаҳои миллии аҳолии маҳаллӣ мебошад. ин шакли туризм дар асоси пешниҳоди барномаҳои гуногуни саёҳатӣ бо назардошти омезиши туризми рекреатсионӣ амалӣ мегардад.  Туризми фаъолияти касбӣ. Ба ин шакли туризм рухсатии муваққатӣ ва сафарҳо бо мақсадҳои хизматӣ бо назардошти иштирок дар конфронсу симпозиумҳо бидуни ба даст овардани даромад, шомил мебошад. Ба туристони фаъолияти касбӣ, инчунин ронандагони автомашинаҳои вазнини боркаш, намояндагони ширкатҳои тиҷоратӣ, роҳбарони ширкатҳои туристӣ, ки вазифаҳои касбии худро дар маҳалли берун аз зисти доимӣ амалӣ менамоянд, дохиланд. Туризми фаъолияти касбӣ аз рўи мазмун ба cе самти асосӣ ҷудо мешавад- сафарҳои тиҷорӣ ё бизнес-туризм, туризми конгресию намоишӣ ва интенсив туризм. Ба ибораи дигар интевсив-туризмро туризми таклифӣ низ меноманд, ки махсусан дар ширкатҳои калони хусусӣ ривоҷ ёфтааст. Мақсад ҳавасманд намудани кормандон ва ҳамзамон гузаронидани чорабиниҳои корпаративӣ, конгресҳо, намоишгоҳҳо, ҷаласа ва конфронсҳо мебошад. Туризми динӣ дар асоси талаботҳои равияҳои динии намояндагони халқҳои гуногун роҳандозӣ гардида, мақсади асосии он зиёрати ҷойҳои муқаддас, ҷиҳати гирифтани иттилоотҳои илмию маърифатӣ, амалӣ мегардад. Туризми диниро аз туризми аёдатӣ бояд фарқ намуд, зеро дар туризми аёдатӣ нафароне иштирок менамоянд, ки эътиқодманданд ва риояи ҳамаи меъёрҳои диниро ба ҷо меоранд. Дар туризми динӣ барои иштироккунандагон эътиқодманд будан чандон муҳим нест, зеро он метавонад бо мақсади дидани объектҳои меъмории хусусияти динӣ дошта ва бад ин тарз васеъ намудани дараҷаи маърифатнокӣ, амалӣ гардад. Марказҳои асосии ташкили маъмулии туризми динӣ ва аёдатӣ дар ҷаҳон инҳоянд: Макка, Мадина, Байтулмуқаддас (Иерусалим), Рим, Ватикан, Лхаса ва ғайра. Дар Тоҷикистон бошад:-ҳазрати Амирҷон (оромгоҳи Мир Сайид Алии Ҳамадонӣ), оромгоҳи Ҳазрати Султон, чашмаи Носири Хисрав ва ғ. Туризми этникӣ дар ташрифи туристон ба зодгоҳи хеш, маҳалли сукунати хешу таборон ва наздикон асос ёфтаст. Туризми этникиро метавон бо тарзи зайл маънидод намуд: - туризми миллӣ-фарҳангӣ (ташкили сафар ба ҷойҳое, ки халқиятҳои ақалият, ки давлати миллии худро надоранд) - туризми ҳамватанон (масалан ташкили форуми тоҷикони ҷаҳон ва форсизабонон бо мақсади муттаҳид намудан ва эҳёи фарҳанги миллию забони модарӣ) - туризми таассуротӣ (сафар ба зодгоҳ, маҳалҳое, ки давраи кўдакию навҷавонӣ сипарӣ гардидааст). Туризми транзитӣ. Ин сафари туристон бо мақсадҳои гуногун тавассути ҳудуди кишвар ё шаҳри мобайнӣ ва расидан ба нуқтаи таъингардида ё омадан ба манзил, (Масалан: бо мақсади амалӣ намудани сафари туристӣ, ба кишварҳои Аврупо аз ҷониби туристони Тоҷикистон тавассути ҳудуди Россия бо тавақууф дар фурудгоҳи шаҳри Москва). Туризми таълимӣ. Ин шакли туризм ифодагари сафари фардиятҳои ҷудогона ё як гурўҳи муайянро ба дигар минтақа ё мамлакат бо мақсади гирифтани маълумоти муайян аз рўи барномаи мушаххасшуда ва бо мақсади забономўзӣ мебошад. дар замони ҳозира туризми таълимӣ хусусияти перспективӣ дошта, он ҷузъи зудинкишофёбандаи бозори туристӣ мебошад. Дар туризми таълимӣ се самти асосӣ мавҷуд аст: - туризм бо мақсади омўхтани забонҳои хориҷӣ; - туризм бо мақсади омўзиши касб; - туризм бо мақсади машқи ҷисмонӣ. Дар ҷаҳон бо назардошти рушди туризми таълимӣ марказҳои маъмул ташаккул ёфтаанд, ки қисми зиёди онҳо дар кишварҳои Аврупоӣ ҷойгир шудаанд. Масалан, барои ташкили сайрҳои забономўзӣ, колеҷҳо ва марказҳои таълимӣ дар ИМА, Ирландия, Туркия, Англия, Олмон, Малайзия ва Малта таъсис дода шудаанд. Мактабҳои бузурги варзишӣ, ки дар Франсия ва Шветсария воқеанд, варзишгаронро омода менамоянд. Ба омўзиши касб мактабҳо ва марказҳои таълимӣ дар Шветсария, Австрия, Олмон мавҷуд мебошад. Шоп-туризм. ТУТ СММ ин шакли туризмро ба ҳайси шакли ҷудогонае маънидод намуда, он ҳамчун сафар ба минтақа ва мамлакати муайян бо мақсади хариди молу маҳсулотҳои гуногун ё барои истеъмоли худи ё барои фурухтан дар кишвари худ, ба шумор меравад. Масалан: Шоп-туризм ба Туркия ва АМА бо мақсади хариди либосу пойафзол ва маҳсулоти косметикию атриёт ба Шветсария бо мақсади хариди соатҳо, ба Чин бо мақсади харидории маҳсулотҳои булўрӣ, ба Италия бо мақсади харидории қандилҳо ва ғ. Туризми варзишӣ. Сафари туристии инфиродӣ ё гурўҳӣ бо мақсади шуғли варзишӣ ё ширкат дар мусобиқаҳои варзишӣ ба монанди пойгаҳ, чемпионатҳо, олимпиада ва ғайраҳо мебошад. одатан туризми варзишӣ нафаронеро фаро мегирад, ки варзишгарони касбӣ нестанд, яъне онҳо ҳаводорони (мухлисон) дастаҳои махсуси варзишӣ мебошанд. Туризми варзишӣ дар ду шакл амалӣ мегардад. Шакли фаъоли туризми варзишӣ иштироки бевоситаи туристонро дар чорабиниҳои варзишӣ ва озмунҳо фарогир мебошад ва шакли ғайри фаъоли туризми варзишӣ на ҳамаи мутахассисон, балки мухлисони дастаҳои варзиширо фаро мегирад. Туризми экологӣ. Яке аз ҷузъҳои зудинкишофёфтаистодаи соҳаи туризм маҳсуб меёбад. Рушди солонаи он аз 10-20 то 30% ва даромад аз туризми байналмилалӣ то 10-15%-ро ташкил медиҳад. То кунун таърифи ягонаи туризми экологӣ вуҷуд надорад. Тибқи ифодаи ТУТ СММ «Экотуризм, як шакли саёҳатест, ки дар бағали табиат сурат мегирад. Бо ибораи дигар ҳамчун туризми табиатгардӣ номидан мумкин аст. Ғайр аз ин мақсади он лаззат гирифтан аз манзараҳои табиӣ ва ҳифзи муҳити зист» мебошад. Аз нигоҳи мо туризми экологӣ ин боздид аз ҳудудҳои тағйирёфта ё камтағйирёфтаи табиӣ зери таъсири инсон, ки дорои захираҳои нодири табиӣ ва таърихию-фарҳангӣ мебошад. Принсипи асосии рушди туризми экологӣ албатта рушди шуур, маърифати экологӣ, риояи ҳатмии рафтор нисбати муҳити табиӣ, ҷиҳати нигоҳдошти ҳолати экологӣ ва вайрон намудани экосистема маҳсуб меёбад. Дар асоси ин таҳсилот шартҳои асосӣ экотуризми экологӣ инҳоянд: Экотуризми экологӣ тавассути ташкили сафарҳои махсус ба манотиқи тағйирнаёфта ё дастнахўрда буда, он барои қонеъ намудани талаботи туристон равона мегардад. Экотуризми экологӣ чунин хусусият дорад, ки таъсири манфии суст нисбати табиат ба чашм мерасад. Аз ин хотир баъзан онро «туризми нарм» меноманд. Фаъолияти экотуризми экологӣ таъсири манфиро ба табиат пешгирӣ намуда, туроператорон ва туристонро водор менамояд, ки баҳри ҳифзи табиат ва рушди иҷтимоӣ-иқтисодии ҳудуд талош намоянд. Экотуризми экологӣ истироҳат, фароғат ва маърифати экологиро барои саёҳон ҳамоҳанг намуда, он қонунҳои қатъии рафториро талаб менамоянд, зеро риояи ин қонунҳо шартан барои рушди соҳа зарур аст. Дар рушди туризми экологӣ бояд аҳолии маҳаллӣ манфиатовар бошад ва набояд ба манфиатҳо ва рушди иқтисодию иҷтимоии маҳалли туристию рекреатсионии он монеъ созад. Туризми экологӣ ҳамчун қисми таркибии индустрияи туризм ба шумор рафта, истеҳсол ва фурўши маҳсулоти туристиро ба роҳ монда, даромади ба дастовардашуда ба рушди минтақа, ҳифзи муҳити табиӣ ва беҳбудии сатҳи зиндагии мардуми маҳаллӣ равона мегардад. Мақсадҳои асосии туризми экологӣ инҳоянд: - баланд бардоштани сатҳи маърифати экологии аҳолии маҳал; - баланд бардоштани маданияти муносибати инсон бо табиат; - тарҳрезии меъёрҳои рафтори аҳлоқӣ дар муҳити табиӣ; - тарбияи ҳисси инфиродии масъулият нисбати тақдири табиат ва ҷузъҳои ҷудогонаи он, инчунин барқарорнамоии нерўи равонию ҷисмонии инсон тавассути истироҳати бофароғат дар шароити муҳити табиӣ. Маҳсулоти фаъолияти туристии экологӣ барои ҳифзи муҳити атроф ва нигоҳдории беҳдошти табиат аҳамияти калони тарбиявӣ ва рекреатсионӣ дорад. Мақсади асосии ташкили туризми экологӣ ин дарки олами атроф ва маърифати экологӣ мебошад. Туристон дар сайрҳои экологӣ аз табиати «Вуҳуш» лаззат мебаранд. Ба монанди «оҳангҳои форами табиӣ»- садои рудхонаю шаршараҳо, хондани парандагон, садои ларзидани баргҳои дарахтон ва гиёҳҳо, нигоҳ кардан ба тулўъ ва ғуруби офтоб, фориғ шудан аз мушкилиҳои рўзмараи шаҳр, накҳати гулҳою гиёҳҳо, гирифтани нафаси тозаи табиӣ, садои мавҷи кўлҳо, обанборҳо, шаршараҳо, баҳрҳо ва ғ., ки ин ҷузъиётҳои табиӣ аз бемориҳои гуногун наҷот мебахшанд ва солимии маънавии инсонро қавӣ мегардонад. Сайрҳои экологӣ маърифати экологии туристонро ташаккул дода, дар нигоҳдории минтақаҳои табиию рекреатсионӣ кўмак менамояд. Экологияти туризм ва риояи қоидаҳои махсус барои туристон дар шакли зерин зоҳир мегардад: - ташрифи гардишгарон дар ҳудуди парваришгоҳ танҳо бо иҷозаи масъулин; - манъи ташрифи парваришгоҳ дар мавсими лонагузории парандагон ва наслдиҳии ҳайвонот; - манъи шустани воситаҳои нақлиёт дар соҳили рудхонаю кўлҳо; - манъи истифодаи маводи синтетикии шустушўйи; - шикори моҳӣ ва сайди ҷонварон тибқи иҷозатнома ва талаботҳо дар даврае, ки иҷозат дода шудааст; - пас аз фаъолияти худ нагузоштани партов; - нагузоштани ҳар гуна нақшу навиштаҷотҳо дар унсурҳ (сангҳо, дарахтон, деворҳои ғор ва ғ). - манъи гузоштани гулхани хомўшнакарда, напартофтани гўгирди сўзон ва маводҳои оташангез. Дар замони муосир туризми экологӣ, яке аз шаклҳои афзалиятноки туризм ба шумор меравад. Боиси тазаккур аст, ки СММ соли 2002-юмро соли туризми экологӣ эълон намуда буд. Экотуристон одатан бо гурўҳҳои камшумор ва зери роҳбарии мутахассисон (географҳои табиатшинос, орнитологҳо, энтемологҳо, экологҳо, зоологҳо, ихтиологҳо ва ғ) сайр мекунанд. Мақсадҳои ин гуна саёҳатҳо аз мушоҳида, фаъолияти илмию маърифатӣ, кўмакрасонӣ ба ҷонварон ва парандагон иборат аст. Туристи экологӣ ин туристест, ки маданияти воло нисбат ба муносибати эҳтиёткорона ба табиат дорад. Ин гуна турист ҳеҷ гоҳ ба табиат гўгирди сўзон, зарфи холӣ, бастабандии истифоданашуда, зарфҳои пластикию шишагиро намепартояд. Зарфҳои пластикӣ дар замони мо «офати абадӣ» мебошад. Аз ҷониби экологҳо муддати тахминии пўсидани «партови туристӣ» дар муҳити табиӣ ба шакли зайл оварда шудааст: - пўсти афлесун ва банан (мавз) - 0,5 сол; - матои пахтагин, коғаз - 0,5 сол; - ресмон -1 - 1,5 сол; - баста барои шир (пакет), маҳсулоти пашмӣ – то 5 сол; - боқимондаи сигор - то 12 сол; -бастаҳои (пакетҳои) полихлорвинилӣ – то 20 сол; - матои синтетикӣ, пойафзоли чармӣ – то 40 сол; - маҳсулоти металлӣ – 100 сол ва зиёда аз ин; - шиша- 1000000 сол; - зарфҳои пластикӣ – тамоман намепўсанд. Дар равияи фаъолияти экотуристон истифодаи тамоми имкониятҳо барои ҳифзи ноҳияи ташрифотиашон ва инчунин ҳифзу барқароркунии бойгариҳои табиӣ, фарҳангию таърихӣ, маҳсуб меёбад. Мутобиқи моддаи 7-и қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи туризм» бо мақсади дастгирии давлатии туризми экологӣ фароҳам овардани шароити мусоид барои рушди онҳо Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон қарор қабул намудааст. Мувофиқ ба қарори мазкур туристон дар қатори сайр намудан дар муҳити экологии солим вазифадор карда мешавад то дар ҷараёни сайри туристӣ ба экосистема зиён нарасонад. Агротуризм (туризми деҳот). Аксари муаллифон ин шакли фаъолияти туризмро яке аз шаклҳои туризми экологӣ муаррифӣ менамоянд. Бояд қайд намуд, ки ин бахши туризм ҷузъи махсуси равияи туризм дар бозори туристӣ маҳсуб ёфта, мустақилияти муайян дорад. Ба агротуризм сафари туристони алоҳида ва туристони гурўҳиро бо мақсади истироҳат ба деҳкадаҳо ва маҷмааҳои кишоварзӣ (ба монанди боғҳо, полезҳо, хоҷагиҳои чорводорӣ- чорвои калон ва реза ва ғ) маҳсуб медонанд. Ғайр аз ин онҳоро ба усулҳои зиндагӣ вафаъолияти деҳқонӣ деҳнишинӣ, шиносоӣ пайдо намуда, бо анъанаҳои маҳаллӣ, урфу одат ва низоми хоҷагидорию истифодаи табиат фикру ақидаи худро ҷалб менамоянд. Ҳамзамон туристонро зарур меояд, ки ба анъана ва урфу одатҳои аҳолии маҳаллӣ, кўшиш ба ҳамзистӣ, робитаҳои хайрхоҳона бо аҳолии маҳал дошта бошанд, аммо ба фаъолияти миллии онҳо дахолат нанамоянд. Ба нигоҳдошти мувозинатии хусусиятҳои муҳити табиию фарҳангӣ мусоидат намоянд. Ғайр аз ин - туризми деҳотӣ агар мукаммал бошад, боиси воридшавии ҳатмии воситаҳои пулӣ ба буҷаи маҳаллӣ мегардад. Агротуризмро- туризми деҳотӣ истифода барем беҳтар мешавад. Дар ҷаҳони муосир ин шакли туризми миёни як қатор давлатҳои Аврупоӣ бо сураъати баланд инкишоф ёфта, ҷойгоҳи махсусро касб намудааст. Боиси тазаккур аст, ки рушди агротуризм ба як қатор мамлакатҳои Аврупои Шарқӣ бешиар муяссар гаштааст. Як системаи бузурги хоҷагиҳои агротуристӣ созмон дода шуда, он бомуваффақият дар кишварҳои Назди Балтика, Лаҳистон, Маҷористон, Чехия ва Словакия амал мекунад. Инчунин агротуризм дар як қатор кишварҳои бузурги Аврупои Ғарбӣ- ба монанди: Шветсария, Олмон, Белгия, Ҳоланд, Фаронса, Австрия ва ғайра дар ҳоли рушданд. Туризми саргузаштӣ ва экстремалӣ. Ду самти ба ҳам наздики фаъолияти туристӣ мебошанд. Туризми саргузаштӣ- намуди махсуси истироҳат мебошад. Шартҳои асосии он: ташрифи ҷойҳои ҷаззоб (экзотика) ва машғул шудан ба намудҳои ғайриодии фаъолият (шино дар дарёҳои кўҳӣ, дайвинг, сафар ба қуллаи кўҳҳои баланд ва ғ). Унсурҳои асосии туризми саргузаштӣ, саёҳат дар намудҳои ғайриодии нақлиёт- сагчанаҳо, болои филҳо, уштурҳо, кураи ҳавопаймоӣ ва ғайра маҳсуб меёбад. Ду самти бо ҳам наздики фаъолияти туристӣ мебошанд Туризми саргузаштӣ – намуди махсуси истироҳат мебошад. Шартҳои асосии он: ташрифи ҷойҳои ҷаззоб (энзетикс) ва машғул шудан ба намудҳои ғайриоддии фаъолият (шино дар дарёҳои кўҳӣ, тезҷараёндошта дайвинг, сафар ба яхбандиҳои калони кўҳӣ ва ғ.). Унсурҳои асосии туризми саргузаштӣ, сатҳаш дар намудҳои ғайриоддии нақлиёт – сакчанаҳо, болои филҳо, уштурҳо, кураи ҳавопаймои ва ғайра маҳсуб меёбад. Аксар намудҳо туризми саргузаштӣ ба таваккали зиёд дараҷаи баланди таваккалӣ рў ба рў гардида, дар раванди сайр аз турист маҳорату малака, ҷасурӣ, тобовар будан дар шароити мураккаби табииро талаб менамояд. Тайи чанд соли охир дар ҷаҳон як қатор инфрасохтор барои мақсади туризми саргузаштӣ ба вуҷуд омадааст. Ба объектҳои он аксаран боғҳои ғайри муқаррари фароғатӣ (adventur park) шомил мебошанд. Яке аз шаклҳои ниҳоии туризмӣ саргузашти туризми экстремали ба ҳисоб меравад, лекин ин шакли туризмро туристон мустаққилона анҷом медиҳанд ва дар баробари ин туризми экстремалӣ дар ҳаёти инсон ва саломатии он метавонад хатар эъҷод намояд. Барои гузаштани ҳудуд миёни туризми экстремалӣ ва саргузашти мисоли оддӣ пеш меояд. Ширкати туристи сафари саргузаштиро барои туристон ба яке аз ҷазираҳои уқёнуси ором ташкил менамояд. Асоси барнома – ҷустуҷў аз ҷониби туристон дарёфти хазинаи пинҳоншуда мебошад. Дар раванди ҷустуҷў туристон бо монеаҳои сунъии созмондодашуда рўбарў мегарданд.  Гуруҳи туристонро бо таҷҳизоти зарури ва бо захираи минималии обу ғизо дар ҷангалистони Амазонка барои убур намудан аз минтақаи душвору хатарнок фуруд меоранд. Дар баробари ин гуруҳ дар ҳолати ниҳоят тоқатнопазир ва аз муҳити беруни ҷудошуда, гузошта мешаванд. Ҳамаи монеаҳо ва мушкилиҳои пешомадаро гуруҳ маҷбур аст бе кумаки беруна пушти сар намояд. Таснифоти овардашудаи туризм дар ҷадвали зер бешубҳа барои ташкили фаъолияти туристӣ муҳим мебошад аммо он ҳамаи рангорангии шаклҳо ва самтҳои туризмро дар бар мегирад. Даҳҳои талаботҳои таснифотии туризм мавҷуд мебошад, ки муҳимтарини онҳо дар ҷадвали зерин оварда шудааст. Расми 7. Таснифоти туризм. Хусусиятҳо ва талаботҳои туризм Намудҳои туризм Теъдоди ширкаткунандагони саёҳат Инфиродӣ, гурўҳӣ, хонаводагӣ Минтақаи истироҳат Миллӣ, байналмилалӣ Бозор Дохилию хориҷӣ Усули ташкил Ташкилнашуда, ташкилшуда, ҳаваскорӣ (тахассусӣ) Мақсадҳо Истироҳат, барқарорнамоии саломатӣ (осоишгоҳ), рекреатсионӣ. Агар густурда бошад: истироҳат ва рекриатсия, табобатӣ, соҳибкорӣ (сафорати тиҷоратӣ, конгрессӣ, интенсив - туризм), таълимотӣ, динӣ (маросимӣ ва маърифотӣ), этникӣ, транзитӣ, шоп-туризм, таассуротӣ. Синну сол Наврасон, ҷавонон, миёнсолон, пиронсолон. Усулҳои воситаи ҳаракат Автомобилӣ, автобусӣ, обӣ (ҷаҳонгардӣ), пиёда, дар роҳи оҳан, ҳавопаймоӣ, дучархаронӣ, аспсаворӣ ва ғайра. Шакли фаъолияти асосӣ Соҳибкорӣ, маърифотӣ, варзишӣ, экологӣ, конгрессӣ, саргузаштӣ, экстремалӣ, кишоварзӣ (агротуризм) ва ғайра. Захираҳои асосии истифодашавандаи табиӣ Кўҳӣ, баҳрӣ, ҷангалӣ, дарёӣ, шиноварию соҳилӣ, табобатӣ. Хусусияти ҳудуд Континентӣ (хушкӣ), наздибаҳрӣ, ҷазиравӣ. Сарчашмаи молиякунонӣ Тиҷоратӣ, иҷтимоӣ. Воситаҳои ҷойгиркунонии туристон Шакли меҳмонхонавӣ ва ғайримеҳмоннонавӣ Фосилаи сафар Наздик, дур Давомнокии саёҳат Кўтоҳмуддат, миёнамуддат, дарозмуддат. Мавсимияти хуруҷи туристон Мавсимӣ, тамоми сол (доимӣ) Вобаста аз усули ташкили туризми муташаккилона ва ғайримуташаккилонаро ҷудо мекунанд. Як қатор коршиносон шакли 3-юми он яъне ихтиёриро (худфаъолият) низ шомил менамоянд. Туризми муташаккил -ин саёҳати инфиродӣ ё гуруҳи аз рўи барномарезии туристӣ ва хатсайри мебошад, ки он тавассути ширкати туристӣ ё муассиса ташкил карда мешавад. Туристон сафарномаи туристиро аз рўи шароити қаблан ҳамоҳангшуда ва пардохтшуда ба ба даст меоранд. Туристи ғайримуташаккил -саёҳати туристони алоҳида бидуни иштироки мустақими муассиса - миёнарав, клуби туристӣ ё ниҳоди туристӣ мебошад. Туристон сайрро худ ташкил намуда, хадамоти туристиро пардохт менамоянд. Ин намуди туризм ниҳоят маъмул аст. Дар Аврупо ба ин шакли туризм қариб 75% ҳамаи сайрҳои туристӣ рост меояд. Мутаносибан дар Ҷумҳурии Тоҷикистон ин нишондиҳанда ба 90% баробар аст, ки ин далели коста будани рушди туризми дохилӣ мебошад. Туризми ихтиёрӣ(худфаъолияти) - самти махсус ба ҳисоб меравад. Ин шакли туризм истифода аз усули ҳаракати фаъол буда, туристон ихтиёран ташкил менамоянд,зери роҳбаладӣ ва дастури коршиноси ботаҷриба.Маҳзи коршиноси ботаҷриба ва хусусиятҳои хоси ҳаракати фаъол имкон медиҳад, туризми ғайримуташаккилу ихтиёриро аз ҳамдигар ҷудо менамояд. Ба туризми ихтиёри ё худфаъолиятӣ чунин самтҳои хусусиро ба монанди пиёдагардӣ, обӣ, кўҳнавардӣ, лижаронӣ, автотуризм, дучархаронӣ, аспсаворӣ, мототуризм ва ғайраҳо шомиланд. Туризми ихтиёри ё худфаъолияти дар чанд шакл роҳандозӣ мегардад. Шакли нисбатанмаъмули он -сайрҳои туристӣ, экспедитсияҳо ба ноҳияҳои камтадқиқшуда ва ҷазбкунанда, слетҳои туристӣ ва мусобиқаҳои туристию варзишӣ маҳсуб меёбад. Инчунин таснифоти туризм аз рўи манбаъҳои асосии маблағгузорӣ муҳим аст. Аз ин хотир туризмро аз рўи талабот ба туризми назоратӣ ва иҷтимоӣ ҷудо менамоянд. Моҳияти туризми тиҷоратӣ дар он аст, ки гирифтани даромад, тавассути муассисаҳои туристӣ, ки манбаи асосии он тиҷорат мебошад ба ҳисоб меравад. Ин намуди туризм бештар ба истеъмолкунандагоне шакл менамояд, ки даромади хоса доранд ва метавонанд, хароҷотҳои туристиро пурра пардохт намоянд. Туризми иҷтимоӣ – ин шакли туризм дар асоси талаботи маънавӣ, рўҳӣ ё дигар намуди талабот ба монанди салимгардонӣ, барқарор намудани нерў аз ҳисоби манбаъҳои гуногуне, ки давлат ё корхонаҳои хусусию саҳомӣ, ки ба ниёзҳои иҷтимоӣ ҷудо намудааст. Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон ин шакли туризм айни ҳол дар самти ривоҷ қарор дорад, зеро ҳамасола аз ҳисоби буҷаи мамлакат ва буҷаи муассисаҳоию корхонаҳо ва ба табақаҳои ниёзманд, аз ҷумла нафақахўрон, маъюбон, камбизоатон, собиқадорони ҷангу меҳнат ва ғайра маблағҳои муайян барои амалӣ гардонии талаботҳои онҳо ҷудо мегардад. Волков Ю.Ф. Асосњои бизнеси мењмонхонавї ва туристї. Ростов лаби Дон. 2003 (бо забони русї). Holloway J. Christopher. The business of Tourism.-London: 1994. В.Г.Гуляев Туризм: иќтисодиёт ва рушди иљтимої. М-2008

Дидан карданд: 2379

Мавзӯъҳои монанд:

Банакшагири

Хусусиятҳои инкишоф додани туризм дар асоси ҷамъиятҳои маҳаллии ташкилёфта (ТОС-ТҶМ) дар Тоҷикистон

Имкониятҳо барои инкишоф додани туризми иҷтимоӣ дар шароити ҳозира

Ба намудҳои шиновари дохил мешавад

Намудҳои туризми экологӣ

Инкишоф додани туризми экологӣ дар Чумҳурии Тоҷикистон ва хусусиятҳои мусбии он

Кадом намуди туризмро метавонем дар Ҷумҳурии Тоҷикистон инкишоф диҳем?

Имкониятҳо барои инкишоф додани туризми дохили. Ва чи бояд кард барои пешравии он

Туризм яке аз соҳаҳои глабалии иқтисодиву иҷтимоии ҷахони муосир ба ҳисоб меравад

Таъриф ва хусусияти намудҳои туризм

Коментари дохил карданд:


Коментарии худро дохил кунед!

Суммаи ин ададҳоро нависед: