|

Модели туризм ҳамчун система

Тартибдиханда: ya.ru google.com

Дохил кард: Алишер Фозилов

Санаи дохилгардида: 2016-02-22

Аз рўи ақидаи олими Швесарӣ  К.Каспар ба асоси системаи туризм ду  субсистема шомил аст: субъекти туризм (турист ҳамчун истеъмолкунандаи хадамоти туристӣ) ва объекти туризм, ки аз 3 унсур иборат аст, яъне минтақаи туристӣ, муассисаҳои туристӣ ва ташкилоти туристӣ.

Дар баробари таҳлили мафҳуми «туризм» консепсияи (назарияи) Н.Лейпер (профессори донишгоҳи Мейсени Окленд)-ро метавон баён намуд. Мувофиқи ин консепсия туризм аз чунин унсурҳои асосӣ иборат аст: унсури географӣ, худи туристон ва индустрияи туризм. (расми 2)
Расми 2. Унсурҳои асосии ташкилкунандаи туризм           

Аз модели овардашуда маълум мегардад, ки унсури асоситарини ташкилдиҳандаи туризм маҳз унсурҳои географӣ ба шумор мераванд. Унсурҳои географӣ ҷавҳари тавлидкунанда ва таъсиррасонанда ба рушди индустрияи туризм маҳсуб меёбанд. Бархе аз коршиносони иқтисодчӣ бар он ақидаанд, ки ҷавҳари тавлидкунандаи туризм иқтидори иқтисодӣ ба ҳисоб меравад, лекин зикр кардан ҷоиз аст, ки туризм аксаран дар ҷое инкишоф меёбад, ки ин ҳудудҳо марказҳои саноатии инкишофёфта ва ё аз нигоҳи иқтисодӣ рушднамуда нестанд. Танҳо унсурҳои географӣ боиси ташкил ва рушди инфрасохтори туризм мегардад. Чунончӣ, соҳили баҳрҳо, ҳудуди биёбонҳо, минтақаҳои баландкўҳ, мавҷи баҳрҳо, пиряхҳои материкию кўҳӣ, назди шаршараҳо, ёдгориҳои табиию таърихӣ ва ғайра муҳитҳоеанд, ки он ҷо истеҳсолоти неъматҳои моддӣ ғайриимкон    аст ва маҳз ҳастии унсурҳои номбурдаи географӣ заминагузори рушди туризм гардида, иқтисоди минтақа ё  кишварро ривоҷ медиҳад.
Масалан Непал аз ҳисоби туризми кўҳнавардӣ, Ливия, Алҷазоир, Мароко, Тунис, Миср, Яман аз ҳисоби туризми сафарӣ (туризми биёбонгардӣ) ва соҳилӣ (пляж) ҳамасола садҳо миллион доллари америкоӣ даромад мегиранд. Маҳз ҳастии иқлими тропикии гарму намнок боиси пайдоиши маҷмааҳои гуногуни туристӣ монанди Шарм-ал-шайх, Хургада (Миср), Гоа (Ҳиндустон), Пхукет (Тайланд), гардида, сабаби ба вуҷудоии ҳазорҳо ҷойҳои корӣ, шаҳру шаҳракҳо, нуқтаҳои тиҷоратӣ, меҳмонхонаҳо, кемпингҳо, тарабхонаҳо, комплексҳои дилхушию фароғатӣ мебошад.
         Д е с т и н а т с и я и  т у р и с т ӣ - маҷмўи муайяни хизматрасонии пешниҳодшавандаест, ки ба талаботҳои турист ҷавобгў буда, талаботи арзаи онҳо, яъне пешниҳоди ҳамлу нақл, ҷои хоб, ғизо, фароғат ва ғайраро, ки мақсади асосии турист ба шумор меравад, қонеъ мегардонад.
Вобаста ба ин дестинатсия бояд дорои интихоби хизматрасониҳои зерин: ҷойҳои тамошобоб ва системаи иттилоотӣ бошад.
Дестинатсия метавонад аввалия ва дуюмдараҷа бошад. Дестинатсияи аввалия аз рўи ҷаззобияти худ муштариёнро ба худ ҷалб намуда, мақсади асосӣ ин қонеъгардонии манфиатҳои туристон дар муҳлати тўлонӣ мебошад. (масалан беш аз як ҳафта).
Дестинатсияи дуюмдараҷа (таваққуф дар роҳ) маҳаллеро дар бар мегирад, ки дар ҳудуди миёни дестинатсияи аввалия зарурати таваққуф ба амал меояд. Вазифаи асосии дестинатсияи дуюмдараҷа қонеъ гардонидани хоҳиши туристон дар муддати як ё ду рўз мебошад.
Аксари коршиносони соҳаи туризм барои муайян намудан,  туризмро ба чунин шаклҳо ҷудо  намудаанд (ниг. Расми 3 Шаклҳои туризм):
- турист нафарест, ки барои қонеънамоии талаботҳои табиии худ сайр менамояд ва хоҳишу талаботи физиологии худро то ба дараҷае таъмин ва муайян менамояд:
- бизнеси туристӣ ин шакли фаъолиятест, дар маҳалҳои фаъолияти туристӣ мардуми маҳаллӣ, бо мақсади ба даст овардани даромад аз истеҳсолу фурўши маҳсулот ва хадамоти туристӣ амал менамоянд.
- талаботи туристонро қонеъ мегардонад.
- туризм ҳамчун соҳаи фаъолияти хусусияти мусбӣ дошта он барои паст намудани шиддати бекорӣ дар маҳалҳо мусоидат намуда, боиси пайдоиши ҷойҳои нави корӣ ва сабаби афзуншавии даромаднокии минтақа мегардад. Боиси тазаккур аст, ки он метавонад ба сатҳи муҳити зист таъсири манфӣ расонад.


Масалан: бунёд намудани бўстонсароҳо ва тарабхонаю фароғатгоҳҳо дар канори рудхонаҳо ва кўлҳоё обанборҳое, ки обашонро дар поёноб ба сифати оби ошомидании нуқтаҳои аҳолинишин истифода мешавад, сабаби ифлосшавии экосистема ва боиси паҳншавии бемориҳои сироятӣ мегардад.
- туризм ҳамчун омили рушди иитисоди миллӣ ба ҳисоб рафта, ҳамзамон метавонад бидуни ҳисобгирӣ, эҳтимолияти оқибатҳои манфиро ба амал орад (хисороти мустақиму ғайримустақим).
Гузашта аз ин, фаъолияти туристӣ шакли фаъолиятест, ки натиҷаи муносибатҳои тарафайни туристон монанди муассисаҳои туристӣ, бахши меҳмондорӣ, маъмурият дар низоми ҷалби сармоядорӣ, ҷойгиркунонӣ ва хизматрасонии мизоҷонро ифода менамояд. Дар ин маврид туризм ҳамчун маҷмўи таркибот: маҳсулотҳо, хадамот, объектҳои намоишӣ ва воҳидҳои истеҳсолие, ки ба истеъмолкунандагони инфиродӣ ё гурўҳӣ, ба таври мувақатӣ ҷои аслии хешро иваз намудаанд ва ба нуқтаҳои муайяни туристӣ ҳаракат намудаанд, маҳсуб меёбад. (дестинатсия).
Бо ин тартиб панҷ нишонаҳои асосии фарқкунандаи туризм аз саёҳат қабул шудааст.

  • Ҳаракати муваққатӣ, ташрифи дестинатсия ва баргашти ҳатмӣ.
  • Дестинатсия- маҳалли дигар (кишвар), ки одамон аз маҳалли доимии зисташон ба он сафар мекунанд.
  • Мақсади туризм бо хусусиятҳои хоси инсондўстӣ (гуманистӣ) ва самти худ тафовут менамояд. Ҳолатҳое рух медиҳанд, ки бархе аз туристон бо мақсади таблиғи ғаразнок ҳолатҳо ва ё ҳодисаҳои гуногуни моҷароёнаро аксбардорӣ намуда, дар сомонаҳои гуногун (интернет) ҷойгир мекунанд ва ба ин васила обрўю эътибор ва манзалати кишвари дигарро дар назди аҳли ҷомеаи ҷаҳонӣ коста мегардонанд.

           Муайянкунандаи асосии нишонаҳои туризм, мақсади он мебошад. Дар сабки классикӣ ҳамагӣ шаш мақсади умумие, ки миёни туризм ва саёҳат фарқ мегузорад, эътироф шудааст.
- солимгардонӣ (барқарор намудани нерўи рўҳию ҷисмонии инсон ва табобат);
- шиносоӣ- маърифатӣ (мукаммалгардонии донишҳо оид ба табиат ва хусусиятҳои он), гузашта ва ояндаи рушди инсоният, таъриху фарҳанги дигар кишварҳо ва мамлакатҳо. Боиси тазаккур аст, ки туризм метавонад ба омехташавии фарҳангҳо таъсир расонида боиси вайроншавии маданияти миллӣ ва пайдоиши мултимаданият гардад;
- варзишӣ(омодагию иштирок дар мусобиқаҳои сатҳи касбӣ ва ғайрикасбӣ, ҳамсафар бо варзишгарон, инчунин иштирок ба сифати тамошобин);
- касбию соҳибкорӣ (сафари тиҷоратӣ, ширкат дар конфронсҳо, конгресҳо, семинарҳо, табодули назар, такмили ихтисос ва ғ.);
- динӣ (зиёрати русум, омўзиши таърихию фарҳангӣ оид ба дину оини халқиятҳои мухталиф);
- аёдатӣ ва лаҳзаҳои хотирмон (аёдати пайвандон, ҷойҳои таърихии сукунатӣ);
Аз ҷониби мутахассисони ТУТ СММ (Ташкилоти Умумиҷаҳонии Туристии назди Созмони Миллали Муттаҳид)  таснифоти меъёрии мақсадҳои сафар чунин тарҳрезӣ гардидааст:
- фароғат, рекреатсия ва истироҳат;
- мақсадҳои касбӣ ва соҳибкорӣ;
- аёдати пайвандон ва хешу таборон;
- табобатӣ;
- динию русумҳои динӣ;
- дигар мақсадҳо (масалан транзит).                  

  • Мултимаданият ифодагари омехташавии маданияти халқҳои гуногун дар як  минтақа ва пайдоиши маданияти нав мебошад.

Дар ин асно сафарҳо бо мақсади:
- фароғат, рекреатсия ва истироҳат 50%;
- сафарҳои касбию тиҷорӣ 30%;
- туристоне, ки наздикону пайвандони хешро аёдат менамоянд 10%;
- маросими динӣ, варзишӣ ва дигар намудҳоро 10%-и дигар ташкил медиҳад.
Диаграммаи 1. Таснифоти мақсадҳои сафари туристӣ.

Туризм чунин вазифаҳои гуногунро иҷро менамояд1;
- барқарорнамоӣ ё тамрин- озод намудани инсон аз ҳолати эҳсоси хастагӣ бо роҳи иваз намудани ҳолат ва шакли фаъолият (фориғ будан аз муҳити ҳамарўзаи корӣ);
- рушддиҳанда- фароҳамоварии имконот ҷиҳати рушди шахсият (васеъшавии ҷаҳонбинӣ, мукаммалгардии фаъолияти эҷодӣ ва ташкилотчигӣ);
- ҷаззобият ва ҷолибият- пешниҳоди имконият ба истироҳаткунандагон ҷиҳати шиносоӣ бо маҳал ва сокинони он, ташкили консертҳо, чорабиниҳои варзишӣ ва дигарҳо, истироҳати фаъол;
- иқтисодӣ- тавассути арзаю тақозои туристӣ муайян мегардад ва талаботи туристон ба асосӣ, махсус ва иловагӣ; ин вазифа қобилияти корӣ, шуғли аҳолӣ ва даромадро таъмин менамояд;
- иҷтимоӣ-баландшавии сатҳи ҳаёти  иҷтимоии аҳолӣ, тақсимоти буҷаи оилавӣ ва истифодаи оқилонаи вақти холигӣ ё фориғ аз кори доимӣ.
Бархе аз мутахассисон дигар шакли вазифаҳои туризмро пешниҳод менамоянд, лекин моҳияти аслӣ боқӣ мемонад. Чунончӣ олими рус Запесотский А.С. қайд менамояд, ки вазифаҳои аосии туризм-табобат, рушддиҳанда, мақоми иҷтимоӣ, иқтисодӣ-иҷтимоӣ ва ҳамгироӣ, маҳсуб меёбад.
Табобатӣ. Гуногунрангии таассурот ва қонеияти талаботҳои рекреатсионии одамон ба ҳолати ҷисмонию рўҳӣ, қобилияти корӣ ва фаъолияти иҷтимоии онҳо, таъсири мусбӣ мерасонад.
Рушддиҳанда. Ҷалби туристон ба барномаҳои фарҳангию маърифатӣ, шароитҳоро ҷиҳати баландбардории тафаккур ва васеъ намудани ҷаҳонбинӣ ба вуҷуд меорад;
Мақоми иҷтимоӣ. Туризм ба баландравии нишондиҳандаи асосии мақоми инсон дар ҷомеъа боис гашта, муайянкунандаи сифати ҳаёт мебошад;
Иҷтимоӣ-иқтисодӣ.  Дар таркиби хоҷагии халқи ҷаҳонӣ туризм аз рўи даромаднокӣ баъд аз истихроҷу коркарди нефт мақоми дуюмро ишғол менамояд. Ин соҳа 6 %-и шуғли кориро дар ҷаҳон ташкил медиҳад. Вазифаи мазкур дар он зоҳир мегардад, ки дар баробари истироҳат, одамон қобилияти меҳнатии хешро барқарор менамоянд ва ин на фақат аҳамияти иҷтимоӣ, инчунин самараи мустақими иқтисодиро ба бор меорад.
Ҳамгироӣ (интегратсионӣ).  Туризм ба рушди муносибатҳои иқтисодии байналмилалӣ мусоидат намуда, боиси ташаккули як қатор созмонҳо ва иттиҳодияҳои байналмилалӣ, байниҳукуматӣ ва ғайридавлатӣ мегардад . Зикр кардан ҷоиз аст, ки барои мушаххас намудани моҳияти туризм кифоя аст, то  ки фаъолияти туристиро ба 3 самт ҷудо намоем.
-аввалан, туризмро ҳамчун шакли фаъолияти фароғатии истироҳон фаҳмидан мумкин аст;
- дуввумин шакли махсуси тиҷорат: ба монанди маҷмўи соҳаҳое, ки ба хизматрасонии туристон махсус гардонида шудааст, мебошад;
- туризм бахши фаъолияти муассисаҳо ва соҳаҳои хизматрасонию истеҳсоли моддиест, ки ба бозори туристӣ хизмат мерасонад;

- туризм бахши фаъолияти муассисаҳо ва соҳаҳои  хизматрасонию истеҳсолоти моддиест, ки ба бозори туристӣ хизмат мерасонад.
Расми 4. Моҳияти фаъолияти туристӣ.
Саёҳат ва туризм.  Ин ду мафум бо ҳам ҷудонопазир буда, хусусияти ифодакунандаи шакли фаъолияти инсонӣ мебошанд, яъне ин истироҳат, шуғли фаъол, варзиш, дарки олами иҳотанамуда, савдо, табобат ва дигар шаклҳои зиёди фаъолият мебошад. Гузашта аз ин, саёҳат хусусияти хосеро доро мебошад, ки онро аз дигар бахшҳои фаъолият ҷудо менамояд. Чунончӣ, ҳаракати одамон ба дигар маҳал ё мамлакат, қитъае ки аз макони
сукунати ў беҳтараст.
Саёҳат, фардиятҳои ҷудогона, гурўҳи шахсоне, ки мақсади ягона доранд, экспедитсияҳои том аз ҷумла низоми (ҳарбӣ), ки дар таркиби он метавонад садҳо ё ҳазорҳо мутахассисон бошанд, ғайр аз ин дипломатҳо, муҳоҷирин ва кўчманчиёнро, дар бар мегирад. Барои халқҳои ҷудогона саёҳат ҳамчун инъикосгари ҳаёт аст, ки тўли қарнҳо ба амал омадааст ва он бо хусусияти иқлими маҳалли сукунатӣ вобастагӣ дорад. Масалан, ба инҳо қавмҳои кўчманчӣ ба монанди бедуинҳо, лўлиҳо, зулусҳо ва дигар қавмҳои бодиянишини Осиёӣ шомиланд. Чунончӣ, кўчманчиён бо чорвои худ ҳамасола барои дарёфти чарогоҳҳои муносиб доимо ҳиҷрат менамоянд ва дар ин ҳиҷрат пеши роҳи онҳоро ҳатто марзҳои давлатии кишварҳо гирифта наметавонад.
Саёҳат ин вожаест, ки дорои умумияти хоси фаъолияти ҳаракати одамон дар фазо ва вақт мебошад.
Саёҳат ин ҳаракати одамон  дар фазо ва вақт буда, инсоне, ки новобаста аз мақсад, самт, воситаи ҳаракат ва фосилаи вақт саёҳат менамояд, саёҳатчӣ номида мешавад.
Вобаста ба хусусиятҳои саёҳат-саёҳатчӣ ба сифати баҳрнавард, кайҳоннавард, тоҷир, табиатшинос (натуралист) ва ғайра шинохта мешавад.
Маркази иттилоотӣ оид ба туризми ИМА аз таркиби саёҳат чунин шаклҳои сафарҳоро хориҷ намуд.

  • ҳаракати аъзоёни сарнишини киштиҳои баҳрӣ, қатораҳои роҳи оҳан, ҳавопаймоҳо ва ғ;
  • саёҳати афроди саёҳаткунандаи байни минтақаҳою давлатҳо бо мақсади кори музднок;
  • саёҳати афроди саёҳаткунанда байни минтақаҳою давлатҳо бо мақсади таҳсил;

Туризм ҳамчун зуҳуроти инфиродии сайр маҳдудиятҳои мушаххас дошта, хусусият ва таснифоти хосро дорост.
Нисбат ба саёҳат, туризм категорияи таъсиркунанда ба иқтисодиёт ва хусусияти дуалистӣ (дугонагӣ) дорад. Аз ин хотир туризм ин як намуди саёҳати махсуси оммавӣ ва фаъолият оид ба ташкил ва амалгардонии сайр ба ҳисоб меравад.
Бояд таъкид намуд, ки сабки класикии тавсифи туризм чунин мешавад:
Туризм ҳаракати мувақатии одамон аз макони зисти доимӣ ба дигар мамлакат ё маҳалли бурунмарзӣ, ҳангоми фориғ будан аз кори доимӣ, бо мақсади лаззат бурдану истироҳат намудан, табобат, меҳмонӣ, маърифатӣ ва мақсадҳои  касбию соҳибкорӣ, бидуни кори музднок дар ҷои ташрифотӣ, ба шумор меравад.
Муҳаққиқи рус дар соҳаи туризм Кварталнов В.А. 5 хусусияти асосии фарқкунандаи туризм аз саёҳатро ҷудо намудааст.

  • Туризм фарогири муҳлати тўлонӣ нест.

Аслан туризм асри ХХ ва асри ХХI ривоҷ ёфта, рушди иқтисодии ҷаҳонӣ ба он мусоидат намудааст, ки тамоми гўшаю канори олам ба инсоният дастрас гардид.
Мувофиқи нишондиҳандаҳои оморӣ ҳиссаи бештарро туризми рўзи истироҳат (2-3 рўз), баъдан сафарҳои начандон тўлонии туристӣ (6-7 рўз) ва инчунин ҳиссаи камтарро сайрҳои 8-10 рўза ташкил медиҳад. Боқимонда шаклҳои сафар мувофиқи нишондодҳои оморӣ ночизанд.

  • Барои туризм, категорияи ҷои зисти доимиро муайян намудан муҳим аст. Туризм рафтани одамонро аз макони зисти доимӣ ба дигар маҳал ё мамлакат бо мақсади сайр пешбинӣ менамояд. Ҷой ивазнамоӣ дар ҳудуди макони зисти доимӣ, масалан сайри ҳаррўза ба кор ба туризм нисбат дода намешавад.

Дар мамлакат институтҳои ҳуқуқии қайди зист мавҷуд мебошанд, ки он мўҳоҷирати аҳолиро аз ҷониби хадамоти ҳокимияти давлатӣ танзиму сабт менамояд.
Моҳияти дигар категория -ҷои зисти доимии маъмўлӣ аст ва муҳлати онро дар вақте, ки инсон дар макони зист сипарӣ менамояд, муайян месозанд. Аз ин хотир дар ҳар нуқта, ноҳия ва кишвар миёни аҳолӣ ҷоиз аст, ки ашхосонро ба категорияи сокини доимӣ ё муваққатӣ нисбат диҳем. Масалан: мувофиқи нишондоди туризми дохилӣ категорияи аҳолиеро, ки ҳаммарўза ба кор дар фосилаи вақт ва масофа ҳаракат менамоянд, маҳдуд намудан зарур аст.
Суоле бармеояд: - Оё  нафароне, ки рўзҳои  истироҳатӣ  ё  ҳангоми таътил ба масофаи беш аз 50 км берун аз маҳалли зист ба бўстонсароҳо ё истироҳатгоҳхои шахсӣ мераванд, турист номидан мумкин аст ё на? Дар ин ҳол чунин зикр бояд кард: «Нафароне, ки ба категорияи доро ё сарватманд дохиланд ва дар бўстонсароҳо хизматгузор доранд ва танҳо бо мақсади истироҳату фароғат сафар мекунанд, турист шумурда мешаванд. Аз назари мо категорияи дигаре, ки ба гурўҳи миёнаҳол шомиланд бо мақсади кор ва  пайдо намудани ризқу рўзӣ аз замини назди бўстонсаро, сафар мекунанд, турист шумурда намешаванд, зеро яке аз талаботҳои асосии туризм ин сафар бидуни даромад мебошад.

  • Яке аз хусусиятҳои дигари фарқкунандаи туризм аз саёҳат он аст, ки туризм ҳамчун усули истироҳат маҳсуб меёбад, аммо ин тавсифот хилофи баъзе намудҳои туризм ба монанди туризми касбию соҳибкорӣ, ки ширкаткунандагони он аксари вақт сафарҳои хешро ба сифати мутахассис аз ҷониби ширкат фиристодашаванда амалӣ менамоянд, мебошад.
  • Категорияи асосӣ-мақсади туризм намудҳои фаъолияти худро мушаххас гардонидааст, ки дорои имтиёзҳои гумрукӣ, мақомоти андоз ва дигар сохторҳо, ки давлат барои туризм истисно намудааст, маҳсуб меёбад. Мақсади асосии туризми фароғатӣ- фароғат, рекреатсия ва маърифат мебошад. инчунин беҳдоштию-солимгардонӣ, баъдан касбӣ-тиҷоратӣ, меҳмонӣ ва ғ.
  • Туризм дар таркиби иқтисодиёти аксари кишварҳо ҳамчун яке аз соҳаҳои аосӣ маҳсуб ёфта, он шуғли аҳолии маҳалро таъмин намуда, боиси банд намудани меҳмонхонаҳо ва меҳмонсароҳо, тарабхонаҳо, чорабиниҳои тамошобоб мешавад ва сабаби воридшавии  арзи хориҷӣ мегардад. Туризм ба истифодаи захираҳои туристии маҳаллӣ асоснок гардида, ба маҳалли мавҷуда ва давлат даромади бузурги иқтисодӣ меорад.

Инак туризм:
- шакли махсуси саёҳати оммавӣ бо мақсадҳои мушаххас намудае, ки туристон анҷом медиҳанд;
- ташкил ва роҳнамоии чунин саёҳатҳоро, фаъолияти туристӣ меноманд.


Запесотский А.С. Маркетинги стратегї дар туризм: назария ва амалия. Санкт –Петербург-2003. (бо забони русї).

Дидан карданд: 985

Мавзӯъҳои монанд:

Банакшагири

Хусусиятҳои инкишоф додани туризм дар асоси ҷамъиятҳои маҳаллии ташкилёфта (ТОС-ТҶМ) дар Тоҷикистон

Имкониятҳо барои инкишоф додани туризми иҷтимоӣ дар шароити ҳозира

Ба намудҳои шиновари дохил мешавад

Намудҳои туризми экологӣ

Инкишоф додани туризми экологӣ дар Чумҳурии Тоҷикистон ва хусусиятҳои мусбии он

Кадом намуди туризмро метавонем дар Ҷумҳурии Тоҷикистон инкишоф диҳем?

Имкониятҳо барои инкишоф додани туризми дохили. Ва чи бояд кард барои пешравии он

Туризм яке аз соҳаҳои глабалии иқтисодиву иҷтимоии ҷахони муосир ба ҳисоб меравад

Таъриф ва хусусияти намудҳои туризм

Коментари дохил карданд:


Коментарии худро дохил кунед!

Суммаи ин ададҳоро нависед: