|

«Шоҳнома»-и А. Фирдавсӣ ҳамчун манбаи таърихӣ

Тартибдиханда: admin

Дохил кард: Курбонов Сухроб

Санаи дохилгардида: 2016-01-29

«Шоҳнома»-и А. Фирдавсӣ ҳамчун манбаи таърихӣ
Нақша:
1.         Аз таърихи навишта шудани китоби «Шоҳнома».
2.         Ақидаҳои таърихии А.Фирдавсӣ дар «Шоҳнома».
3.         Аҳамияти китоби «Шоҳнома» ҳамчун манбаи таърихӣ.

Дар миёнаи асри 10 (байни солҳои 934-941) дар олами тамаддун ситораи тобони адабиёти олам Ҳаким Абулқосим Фирдавсии Тўси ба майдон омад. Кори қаҳрамононаи ў эҷоди «Шоҳнома»-и безавол буд. Фирдавсӣ дар оилаи ашрофи миёнаҳол таваллуд ёфта, маълумоти нисбат ба он давра хеле хубе ба даст овард. Ҷавонии ў дар давраи нашъунамои давлати тоҷикон – Сомониён, ташаккули халқияти тоҷик гузаштааст. Шоир ба ғайр аз забони модарии худ дарӣ забони арабӣ ва паҳлавиро (форси миёна) низ хуб аз худ кард. Ба ин восита дар вақти таълифи «Шоҳнома» вай имкон дошт аз тамоми асарҳое, ки бо ин забонҳо навишта шуда буданд, истифода намояд.
Фирдавсии бузург асари худро дар замоне  навишт, ки давлати бузург ва муттамаркази тоҷикон – Сомониён дар натиҷаи кашмакашиҳои дохилӣ ва таҳдиди аҷнабиёни чодарнишини рў ба рў бв парокандаги  ниҳода буд. Вай дар сини 35 солагӣ пас аз он ки ба Бухоро ва дигар ҷойҳо сафар карда, бар иловаи «Шоҳномаи Абўмансурӣ» дар бораи гузаштаи халқҳои Эрон маълумоти муфассал ҷамъ овард, ба танзими хамосаи худ «Шоҳнома» шурўъ намуд, Сар то сари он ба ҳимояи чунин давлат ва ягонагии мардум бархоста, далерӣ, озодӣ, садоқат, ватандўстӣ ва қаҳрамонӣ барин волотарин хислатҳои инсониро тарғиб намудааст.
Муттаҳидшавии эрониён дар мубориза баҳри мустақилияти давлати барои бартараф намудани низоъҳои феодалӣ ва зулму истибдоди ҳокимони махаллӣ дар Фирдавсӣ фикри офаридани эпопеяи азими «Шоҳнома» - ро ба вуҷуд овард. Сарчашмаи асосии хамосаи Фирдавсиро силсилаи гуфтори саккоӣ суғдӣ дар бораи Рустами баҳодур, ки беш аз сеяки достонро дар бар мегирад, инчунин афсонаҳои суғдиву хоразми дар бораи Сиёвуш ва афсонаи бохтарӣ дар бораи Исфандиёр фароҳам овардаанд. Аксарияти асотири фасли авали достон, ки бо афсонаҳои дар Авасто ишораёфта мушобеҳ мебошанд, низ аз манбаҳои осиёимиёнагӣ баромадаанд. Ривоятҳои оид ба давраи сосонӣ (қисмати хурди достон) асосан  аз маъхазҳои хаттӣ, ахсусан аз адабиёти паҳлавӣ иқтибос шудааст. Фирдавсӣ маъхазҳо (воқеаномаҳои таърихии сосонии «Хватай - намак» «Шоҳномаи Абўмансурӣ») ва ривоятҳои даҳонакии халқро аз нав кор карда, тавсифи воқеаҳоро ба тариқи худ шарҳ дод.
Вале аз рўзе, ки Фирдавсӣ ба таълиф намудани ин асар камар баста буд, хеле вақт гузашт. Дар ин муддат давлати Сомонӣ аз по афтода, аз ҳомиёни шоир кассе намонда буд. Он гоҳ Фирдавсӣ аз рўи маслиҳати яке аз одамони хайрандеш «Шоҳнома»-ро ба султон Маҳмуди Ғазнавӣ, ки ба сари ҳокимият омада буд, тақдим намуд. Лекин Маҳмуд ин тўҳфаи шоиронаро рад намуд ва чунон, ки нақл мекунанд, ҳатто шоирро аз сабаби тасвир намудани қаҳрамонон ва подшоҳони пеш аз ислом ба кофири айбдор намуда, бифармуд, ки ба зери пои шутур партоянд, намояндаи сулолаи нави ба ҷои Сомониён омадаи турк султон Маҳмуди Ғазнавӣ  табиист, ки дар достон, қабл аз ҳама, хавфи сиёсӣ дарёфт, зеро дар ин хамоса муборизаи аҷдоди халқи тоҷик бар зидди Тўрониён (номи қадимаи тоифаҳои бодиянишини шарқиэронӣ), ки дар аҳди ў ҳамчун аҷдоди қавми турк ҳисоб меёфтанд, ситоиш карда мешуд.
Ғайр аз ин, Султон Маҳмуд, ки роҳи ба дастовардани пуштибонии хилофати араб ва рўҳониёни мусулмонро меҷуст, ва муқобили васфӣ анъанаҳои қадимаи тоисломи дар «Шоҳнома» ва руҳияи зиддиарабии он бархост. Вале муҳимтарин сабаби муносибати манфии Маҳмуд нисбат ба «Шоҳнома»-и Фирдавсӣ иборат аз ин буд: Маҳмуд, ки фурў нишондани ҳаракатҳои халқро асли мақсади худ қарор дода буд, наметавонист асари моҳиятан халқии шоири гениалиро тақдир намояд.
Эҷоди достон,аз рўи ишоратҳои мухталиф аз 20 то 35 сол буда , таҳрири авалаш дар соли 994 ба итмом расида, таҳрири дуюмаш, ки ин дам пешкаши султон Маҳмуд гашта буд, соли 1010 поён ёфтааст ва то замони мо ҳамин таҳрири дуюм омада расидааст.
Мундариҷаву мўҳтавиёти достон – таърихи Эрон аз оғоз то ба тассаллути араб, ба таъьири дигар – таърихи тоисломии Эрон аст. Муқаддимаи «Шоҳнома» аз бобоҳои «оғози китоб», «Гуфтор андар ситоиши хирад», гуфтаҳоро дар офариниши олам, мардум, мардум, «Ситоиши паёмбар ва ёронаш» фароҳам омадааст. Достон аз се фасли асоси иборат аст: фасли якум ба таърихи Пешдодиён, фасли дуюм ба таърихи Каёниён ва фасли сеюм ба таърихи сулолаи Сосониён бахшида шудааст. Мобайни фамли дуюму сеюм дар бораи таърихи Ашкониён низ сухан меравад. Матни аслии достон аз тасвири таърихи 50 подшоҳони Эронзамин(аз Каёмарс то Яздигурди 3) таркиб ёфтааст.Аз назари мардуми қадим ва имрўз шоҳони дар асар тасвиршуда ашхоси таърихиянд ва «Шоҳнома» таърихи Эронро аз заминҳои қадим то асри 7 дар бар мегирад. Паи ҳам аз байни рафтану ба тахт нишастани шоҳон дар «Шоҳнома» барои риояи хронологияи таърихӣ, тамомияти асар, пуррагӣ ва мукаммалияти он мадад мерасонад. «Шоҳнома»-ро ба се бахш метавон ҷудо кард: 1)асотирӣ, 2) паҳлавӣ,  3) таърихӣ. Дар бахши асотирии «Шоҳона» якганд шоҳон-пешдодиён аз қабили Каёмарс, Хушанг, Тахмурас, Ҷамшед, Заҳҳок, Фаридун ва дигарон амал менамоянд. Дар замони шоҳони мазкур мардум унсурҳои маданият, тарзи зиндагӣ, тайёр кардани хўроку пўшок, хонасозӣ,кашфи оташ, ҳунари бофандагӣ, силоҳсозӣ, кишту кори зироат, киштисозӣ ва ғайраро омўхтанд. Дар замони  ин шоҳон ҷашнҳои қадимии мардуми эронинажод Сада, Наврўз, Меҳргон ба миён омаданд. Паҳлавонони зиёде дар майдони набарду корнамоӣ пайдо мешаванд: Соми Наримон, Зол, Рустам, Гударз, Бежан, Сиёвуш, Исфандиёр, Сўҳроб, Афросиёб як зумра занони шуҷоъ ва диловар, модарони мушфиқ ва ҳамсарони фидокор аз қабили Гурдофарид, Рудоба, Манижа, Фарангис, Тахмина чун образҳои мусбӣ тасвир ёфтаанд. Аз давраи Дорои Доробу Искандар ва Ашкониён қисми сеюми «Шоҳнома»- қисми таърихии он оғоз мегардад. Нахустин достони ҳаҷман калон ва дилангезу саргузаштии «Шоҳнома» достони Ардашери Бобакон аст, ки дар асоси манбаъҳои таърихӣ, осори таърихии паҳлавӣ, арабӣ ва форси дарӣ навишта шудааст. Фирдавсӣ дар ин қисм ҷангҳоро тасвир карда, ба ғайр аз образи шоҳон образи намояндагони табақаҳои иҷтимоӣ, мардуми меҳнаткаш, деҳқонону косибон, занону духтарони оддии деҳот, Маздаки шўришгар сипоҳиёнро бо сардории Баҳроми Чўбина, аҳли санъат, Борбаду Саркашро тасвир кардааст. Дар ин қисм аз равобити илмиву фарҳангии Эрону Ҳиндустон тарҷума шудани «Калила ва Димна» ҷашнҳои гуногун Сухан меравад.
Фирдавсӣ ба тасвири сохти давлатдорӣ, умури ҳукумат, когузорӣ, боҷхоҳӣ, аҳволи мардумони табақаҳои гуногун, нигоҳдории сипоҳ, масъалаи таълиму тарбияи ҷавонон дар замони Хусрави Анушервон тақрибан 5 ҳазор байт бахшидааст. Дар охири қисми таърихии достон Фирдавсӣ бо сўзу гудоз ва  ҳасрати зиёд аз шикаст хўрдани Эрон аз тарафи аҷнабиён – истилогарони арабсухан меронад.
«Шоҳнома»-и Фирдавсӣ аҳамияти умумиҷаҳони низ дорад, бо кўшиши тарҷумонҳои собитқадам Фирдавсӣба ҷаҳони маънавии халқҳо ворид гардид. Дар дили мардуми гуногунзабон маснад гузид ва дар радифи Хоммеру Варгилий, Данте ва Шекспир, Сервантесу Волтер шинохта шуд.
Устод С.Айнӣ зимни рисолаи «Дар бораи Фирдавсӣ ва «Шоҳнома»-и ў» овардааст, ки «Шоҳнома»-ро дар замони Аҷнобиён ба номи Исо бинни Исфаҳонӣ ба тарзи наср ба арабӣ тарҷума кардааст,ки ин тарҷума дар соли 679 ҳиҷрӣ тамом ёфтааст. Дуюмин забоне,ки ин китоб тарҷума шудааст, туркист ва ин корро асри 17 Тотар-Алӣ Афандӣ ба анҷом расонидааст. Асарӣ Фирдавсӣ дар байни туркзабонони Осиёи Миёна хеле шўҳрат ёфта, аз аввали садаи 18 онро ўзбекҳо низ ба забони худ мехонданд. Аврупоиён аз рўзғор ва асари Фирдавсӣ барвақт воқиф буданд, вале онҳо ба истиқболи Фирдавсӣ замоне оғўш кушоданд,ки дар адабиёт услуби романтизм таҳким меёфт. Нахустин бор аз тарафи шарқшиносӣ англис У. Ҷонс (1774) тарҷума шуд. Аз байни русҳо М. Лозинский, М. Дяконов ва У. Б. Бону барои тарҷумаи «Шоҳнома» қувва озмудаанд то соли 1947. Натиҷаи ҳамин буд, ки соли 1934 ҳазораи Фирдавсиро халқҳои мутамаддин чун иди адабиёти ҷаҳон таҷлил карданд ва ёди шоири моро бузург шинохтанд.
Бояд гуфт, ки «Шоҳнома» аз тамоми ҳамосаҳои хурду бузурги қаҳрамони ва миллии мардумони гуногун «Иллиёд», «Рамаён», «Суруди Ролан», «Достони полки Игор» ба он имтиёз дорад, ки дар назари суханофарин ба воқеоти олам, саргузашти сарнавишти инсонҳо, моҳияту маънии зиндагӣ нақши калон дорад ва танҳо ба нақлу тасвири рўзғори қаҳрамонон иқтифо наварзида, ҳар ҷое, ки раво дидааст, ҷаҳонбинӣ ва фалсафаи худро баён кардааст. Фалсафаи шоир бештар ба сурати панду андарзҳо роҷеъ ба масоили гуногуни зиндагӣ ифода ёфтааст. Чунон, ки Б.Ғафуров гуфтааст: «Фирдавси низ шараф ва ифтихори тамаддуни ҷаҳонӣ аст.»
Ҳазор сол аст, ки «Шоҳнома» аз муаззамтарину шарифтарин китоби қироату хештаншиносист, огоҳи аз аслу насабу решаҳои таърихии худ ва тарбияи эҳсоси ватанпарастию шарафу нангу номуси аҳли завқу хирад будааст. Магар ин қаҳрамони нест, ки Фирдавсӣ беш аз 30 соли умрашро ба таълифи як асар сарф карда, калонтарин китоби манзуми адабиёти умумиҷаҳониро, (ки иборат аз 60000 байт аст) ба дунё оварда, ба он таърихи бадеии халқашро дар ҳамбастагии узви бо афкори фалсафа ва диди эстетикиаш нигоштааст.
Ҳазор сол аст, ки ҷаҳони мутаммадин «Шоҳнома»-и Фирдавсиро мехонад, аз хислатҳои неки қаҳрамонони Фирдавсӣ нексиришти ва меҳанпарастиро меомўзад. «Шоҳнома» аввал миёни машриқиён ва сипас байни мағрибиён шўҳрат ёфт ва ҳар халқу милате замоне ба асари Фирдавсӣ рў овард, ки мўҳтоҷи ғояҳои башардўстонаи шоири Аҷам буд. Мутарҷимонаш ният доштанд,ки мардуми хешро тавассути сухани достонсарои бузурги мо бедор бикунанд, то ки онҳо ба Рустаму Сўҳроб, Коваю Маздаку Сиёвуш барин чеҳраҳои мардони покрафтор некном, солимфикр сабақи шуҷоатманди, механпарасти, поквиҷдони ва накўкори бигиранд.

Дидан карданд: 4732

Мавзӯъҳои монанд:

Ниёкони мо: БАРМАКИЁН

Абулфазли Балъамӣ - вазири соҳибтадбири давлати Сомониён

Бузургтарин китобхонаи қадимии олам, ки баъдан сӯхта хокистар шуд

Омад хуҷаста Меҳргон, ҷашни бузурги хусравон...

Ҷомеаи ибтидоӣ. Аҷдоди тоҷикон дар давраи тараққиёти ғуломдорӣ ва феодалӣ

Ҳуҷуми муғулҳо ба Осиёи Миёна

Хоҷагӣ, маданияти моддӣ, муносибатҳои иҷтимоию иқтисодӣ, илм ва адабиёти халқи тоҷик дар аҳди Сомониён

Халқҳои Осиёи Миёна дар ҳайати Хилофати араб

Халқи тоҷик дар ҳайати давлати Шайбониён. (солҳои 1499-1599)

Халқи тоҷик дар замони ҳукмронии туркҳо

Коментари дохил карданд:


Коментарии худро дохил кунед!

Суммаи ин ададҳоро нависед: