|

Таваррум, моҳият ва сабабҳои пайдоиши он (ТАВАРРУМ ВА ТАНЗИМИ ЗИДДИТАВАРРУМИИ ДАВЛАТ)

Тартибдиханда: Азизов Ф.Ҳ.

Дохил кард: Ахмедов Бахром

Санаи дохилгардида: 2019-10-30

Таваррум, моҳият ва сабабҳои пайдоиши он. Мафҳуми таваррум. Ақидаҳои намояндагони мактаби классикии иқтисоди сиёсӣ. Ҷонибдорони «назарияи спирали таваррум». Анбӯҳи таваррум. Назарияи кунунии макро-иқтисод. Ҷонибдорони назарияи бисёромилаи таваррум. Омилҳои таваррум. Омилҳои сирати пулӣ. Шакл ва намудҳои таваррум. Моҳият ва хусусиятҳои таваррум. Таварруми ниҳонӣ, тақозо, хароҷот, бомаром, ҷаҳанда ва тозанда. Хусусият ва омилҳои муайянкунандаи таваррум. Ташаккули раванди тавар-рум. Дараҷаи таваррум. Индекси нарх. Индекси нархҳои яклухт ва чакана. Индекси нархҳои воридотӣ ва содиротӣ. Оқибатҳои иқтисодию иҷтимоии таваррум. Таваррум дар шароити низоми иқтисоди амрӣ. Сиёсат ва тадбирҳои зиддитаварруми давлат. Шаклҳо ва сабабҳои пайдоиши бекорӣ. Мафҳуми шуғли пурра.

Таваррум (инфлятсия, беқурбшавӣ) аз воҷаи лотинии inflatioгирифта шуда, маънои варам (дам) кардан, беҳад зиёд ё қиммат шуданро ифода мекунад. Мафҳуми таваррум мустақиман бо муносибатхои пулӣ, қарзӣ, молиявӣ, бонкӣ, андозу буҷет алоқаманд буда, зери таъсири онхо қарор дорад ва мутақобилан ба онҳо таъсири акс мерасонад.
Аз сарчашмаҳои маълуму маъмули иқтисодӣ бармеояд, ки таваррум ҳамчун протсесс (раванд, ҷараён)-и иқтисодӣ баробари пул ва муносибат-ҳои пулию молиявӣ эҳё ва густариш ёфта, давраҳои гуногунро аз cap гузаронидааст.
Ровиёни ахбор овардаанд, ки маротиби аввал истилоҳи таваррум дар манотиқи Америкаи Шимолӣ (ҷанги граҷдании солҳои (1861 - 1865) оиди аз меъёр боло рафтани миқдор (ҳаҷм)-и пулҳои нақд (пулҳои қоғазӣ) дар ҳавзаи муомилот истифода карда шудааст.
Дар асри XIX истилоҳи таваррум бо таври васеъ дар адабиётҳои иқтисодию иҷтимоии мамлакатҳои Европа (Британияи Кабир, Фаронса, Ита-лия...) ва сониян (дар ибтидои асри XX) пеш ва баъди ҷанги якуми ҷаҳон дар аксари мамлакатҳои ҷаҳон густариш ва инкишоф ёфтааст.
Таваррум вобаста ба сират ва омилҳои рушди низомҳои иқтисод ҳархела сурат мегирад. Масалан, дар давраи низоми суннати (ҷамъияти ғуломдорӣ, феодалӣ) таваррум ҳамчун раванди бо таври сунъӣ (табиӣ) беқурбшавии пулҳои металлӣ (тилло, нуқра), аниқтараш, раванди аз меъёр (норма) зиёдтар сикка задани пулҳои тангагӣ, ба ҷои тангаҳои тиллогӣ, аз ҷониби бонкҳо баровардани тангаҳои нуқрагин ба ҷои тангаҳои нуқрагин сикка задани тамғаҳои мис ё худ биринҷӣ, кам кардани вазни тангаҳо нисбат ба меъёрҳои пешакӣ мукарраргардида, дигаргунсозии таркиби онҳо, яъне ба ҷои металлҳои асил (тилло) омехта кардани ягон металлҳои бегонаи қиммати камдошта (нуқра, биринҷӣ) ва ғайpa тасаввур карда мешуд. Бо ибораи дигар, таваррум дар ин давра ҳамчун раванди вайрон кардани таркиби пулҳои металлӣ, яъне рамзаи нигоҳ доштани арзиши исми (номиналӣ)-и пулҳои тиллоиву нуқрагин ва ба ҷои онҳо интишори (баровардани) пулҳои сохтаю қалбакии металлҳои камарзиш ё худ бо таври сохта кам кардани вазни онхо сурат мегирифт.
Тибқи андешаи баъзе аз иқтисоддонон сабаби асосии пайдоиш ва авҷ гирифтани таваррум аз байн рафтани низоми стандарти тиллоӣ мебошад. Шояд аз хамин сабаб бошад, ки намояндагони мактаби классикии иқтисоди сиёсӣ, махсусан, К.Маркс сабаби ба вуҷуд омадани таваррумро дар қонуниятҳои ташаккул ва заволи муомилоти пул ва вазифаҳои он ҷустуҷӯ менамояд. Тибқи ақидаи К.Маркс таносуби аломат (тамғаҳо)-и арзиш (пул), новобаста аз шакли пешниҳод (пулҳои қоғазӣ ё худ металлҳои худсохту қалбақии тилло ва нуқра), ки миқдори муайяни вазни тилло ва нуқраро иваз мекунад, на аз руи маводҳое, ки онҳо сохта мешаванд, балки аз миқдори он тамғахое, ки дар муомилот ҳастанд, вобаста мебошад.
Ҷонибдорони «назарияи спиралии таваррум» (А. Пигу, Р.Харрод (Бри-танияи Кабир)) сабаби ба вучуд омадани таваррумро дар «аз ҳад зиёд» афзун гардондани музди кори коргарон тасаввур мекунанд. Тибқи назарияи онхо баланд шудани воҳиди музди кор ба зиёд шудани хароҷоти молҳо, хароҷоти хадамот ва боло рафтани нарххо бурда мерасонад, ки анбӯҳи ҳаракати он ҳамчун ягонагии давраҳои музди кор хароҷот – нарх – таваррум -музди кор сурат мегирад.

Шояд аз ҳамин сабаб бошад, ки пас аз солҳои 60-70-уми асри XX дар адабиёти иқтисодӣ таҳлили таваррум аз нуқтаи назари ҷараёни бисёромила (таварруми бисёромила) мавриди баҳсу мунозира қарор гирифтааст. Аз ин давра cap карда, назарияи нарх ҳамчун муаммо ба омили яккаҳукмрон таваррум табдил ёфта, назарияи нисбатан маъмули пул дар иқтисод ботадриҷ аз байн бардошта мешавад.
Назарияи кунунии макроиқтисод, таваррумро аз нигоҳи алоқамандии ҳиссагузории унсурҳои ҷудогонаи нарх дар ташаккули тақозою истеъмолӣ: арзаи молу хадамот, таносуби тақозою арза ва ташаккули он вобаста ба шароит ва шаклҳои бозор, ташаккули нарх ба омилҳои истеҳсолот мавриди таҳлил қарор медиҳад.
Таваррум бо таври обҳективӣ ҳолат ва раванди мавҷудаи иқтисодро тасвир мекунад. Номувозинӣ ва номутаносибии байни сохаҳои гурӯҳи 1 - истехсоли воситахои истеҳсолот ва гурӯҳи 2 – истеҳсоли предметҳои истеъ-молӣ ва вобаста ба он соҳаҳои мошинсозӣ, тракторсозӣ, соҳаҳои коркарда-бароию истихроҷи маъдан, соҳаҳои кишоварзӣ ва ғайра ба таваррум таъсири ҳархела мерасонанд.
Аз гуфтаҳои боло хулоса бармеояд, ки баланд шудани нарх ва афзун гаштани миқдори пули қоғазӣ дар муомилот сабаби ягонаи бавуҷуд омадани таваррум нест. Он фақат аломати зуҳури (берунӣ)-и он мебошад. Сабаби асосии он дар вайрон гардидани таносубҳои хоҷагиҳои миллӣ, яъне муозинии байни тақозои кулл ва арзаи кулл айён мегардад.
Аз ин лиҳоз дар адабиёти муосири иқтисодӣ ба сифати сабабҳои баран-гезандаи номуозинии макроиқтисодӣ (таваррум) чунин омилҳо тавсия карда мешаванд:
- инҳисори (яккаҳукмронии монополизм)-и давлат оид 6а интиптор (эмиссия)- и пулхои қоғазӣ, савдои бурунмарзӣ, хароҷотҳои ғайриистеҳ-солӣ, махсусан, масрифоти соҳаи ҳарбӣ ва ғайра;
- инхисороти иттифоқҳои касаба перомуни муайян намудани меъёр ва воҳиди музди кор, давомнокии рӯзи кор, масъалаҳои бехтар кардани шароити иҷтимоӣ, баланд бардоштани сатҳ ва дараҷаи зиндагонӣ, меҳнату истироҳат ва ғайра;
- инхисороти фирма ва ширкатҳои бузургтарин оид ба муайян намудани ҳаҷм ва меъёри хароҷот, даромад (фоида), нарх, пасандоз, сармоягузорӣ ва ғайра.
Ба омилҳои сирати пулӣ (арзиш) дошта бештар ҳаҷми воситаҳои пули изофаи дар муомилот бавуҷудомада, интишори пулҳо (асъор)-и барзиёди нақд ё худ ғайринақдӣ, ки, асосан, барои подош кардани каср (дефисит)-и буҷет истифода карда мешавад, арзон кардани кредит, танзими давлатии қурби асъори миллӣ, меъёри баланди фоизи қарзи бонкӣ ва ғайра дохил карда мешавад.

Ба сифати омилҳои сирати пулӣ надошта, яъне омилҳои бидуни пулии таваррум: омилҳои муайянкунандаи таркиби такрористеҳсоли ҷамъиятӣ (МУМ, МУД, ДМ, тақозо ва арзаи кулл), сиёсати иқтисодии давлат (исло-ҳотҳои иқтисодӣ, сиёсати пулӣ, молиявӣ, хазинадорӣ, андоз, буҷетӣ, суғуртавӣ ва ғайра), фаъолияти бурунмарзӣ ва ғайра номбар карда мешавад.

Дидан карданд: 741

Мавзӯъҳои монанд:

Бекорӣ: шаклҳо ва сабабҳои пайдоиши он. Мафҳуми шуғли пурра

Сиёсати зиддитаваррумии давлат (ТАВАРРУМ ВА ТАНЗИМИ ЗИДДИТАВАРРУМИИ ДАВЛАТ)

Оқибатҳои иқтисодию иҷтимоии таваррум (ТАВАРРУМ ВА ТАНЗИМИ ЗИДДИТАВАРРУМИИ ДАВЛАТ)

Хусусият ва омилҳои муайянкунандаи таваррум (ТАВАРРУМ ВА ТАНЗИМИ ЗИДДИТАВАРРУМИИ ДАВЛАТ)

Шакл ва намудҳои таваррум (ТАВАРРУМ ВА ТАНЗИМИ ЗИДДИТАВАРРУМИИ ДАВЛАТ)

Таваррум, моҳият ва сабабҳои пайдоиши он (ТАВАРРУМ ВА ТАНЗИМИ ЗИДДИТАВАРРУМИИ ДАВЛАТ)

Сиёсати хазинадории давлат ва хусусиятҳои он дар шароити бозор (БОЗОРИ МОЛИЯ, АНДОЗ, БУҶЕТ ВА СИЁСАТИ ХАЗИНАДОРИИ ДАВЛАТ ДАР ШАРОИТИ БОЗОР)

Андоз, вазифа, шакл ва хусусиятҳои ташаккули он (БОЗОРИ МОЛИЯ, АНДОЗ, БУҶЕТ ВА СИЁСАТИ ХАЗИНАДОРИИ ДАВЛАТ ДАР ШАРОИТИ БОЗОР)

Буҷети давлатӣ, моҳият, шакл ва хусусиятҳои ташкили он (БОЗОРИ МОЛИЯ, АНДОЗ, БУҶЕТ ВА СИЁСАТИ ХАЗИНАДОРИИ ДАВЛАТ ДАР ШАРОИТИ БОЗОР)

Молия, вазифа ва низоми он (БОЗОРИ МОЛИЯ, АНДОЗ, БУҶЕТ ВА СИЁСАТИ ХАЗИНАДОРИИ ДАВЛАТ ДАР ШАРОИТИ БОЗОР)

Коментари дохил карданд:


Коментарии худро дохил кунед!

Суммаи ин ададҳоро нависед: