|

Тафриқасозии корхонаҳо ва меъёри онҳо (ФИРМА ВА ШАКЛҲОИ ТАШКИЛИЮ ҲУҚУҚИИ ХОҶАГИДОРӢ ДАР ШАРОИТИ БОЗОР)

Тартибдиханда: Азизов Ф.Ҳ.

Дохил кард: Ахмедов Бахром

Санаи дохилгардида: 2019-09-17

Корхона ҳамчун моликияти умумихалқӣ, дар ҳуҷҷатҳои оморӣ ва коргузорӣ ба ҳайси ташкилотҳои истеҳсолии давлатӣ: завод, фабрика, иттиҳодияҳои истеҳсолӣ, иттиҳодияҳои илмию истеҳсолӣ ба тавсиб мерасид.

Корхона фақат баъди солҳои 60-ум имконияти аз рӯи ҳисоби ҳочагӣ кор карданро ноил гашта, ба муносибатҳои бозорӣ рӯ овард. Он минбаъд ботадриҷ инкишоф ёфта, баъди солҳои 90-ум ривоҷу равнақ ёфт.
Таҷрибаи фаъолияти соҳибкорӣ аз он бештар шаҳодат медиҳад, ки бо мурури ботадриҷ васеъ ва ҳаҷман бузург гаштани корхона, ҳаҷми даромад аз фаъолияти соҳибкорӣ, таносубан майл ба пастравӣ пайдо мекунад. Ин аз он ҷиҳат рух медиҳад, ки " хароҷотҳои бюрократӣ" оид ба ташкил кардани амалиётҳои иловагии дохили корхонавӣ афзун мегарданд.
Бинобар ин ташкили иқтисод дар доираи иқтисоди миллӣ тибқи "фаб-рикаи бузурги ягона" ва "идораи ягона", ки классикони иқтисоди сиёсии марксистӣ бештар таъкид мекарданд, на барои кам кардан, балки зиёд намудани масрифоти "бюрократӣ" оварда мерасонад.
Аз ин ҷиҳат ҳар як фирма ҳангоми ҳаллу фасли масъалаҳои умдаи иқтисод (чӣ?, барои кӣ? кай?, барои кӣ истеҳсол намуд?), ногузир ба истеъмолгарони (ғайр) беруна муроҷиат намуда, аз имконияти мавҷуда ва сарчашмаҳои худ аз нигоҳи таъмин намудани ҳадди ақалли масраф ва ноил гаштан ба баҳраву манфиати аксар ҳал менамояд. Ин масоил ҳамчун калид оид ба сомон расонидани муаммои ҳадди оқилонаи ташкили фирма хизмат мекунад.
Охирон, тибқи ақидаи Р.Коуз ҳамчун нуқтае, ки масрифоти интиҳоии масраф барои ташкил кардани амалиёти дубора дар дохили фирма, ки ба масрафи ниҳоии механизми бозор мувофиқ бошад, муайян карда мешавад.
Дар давраи Ҳокимияти Шӯравӣ шакл ва намудҳои корхона мувофиқи низомнома ва қонун дар бораи корхонаҳо муайян карда мешуданд. Кунун дар аксарияти ҷумҳуриҳои мустақил, онҳо тибқи "Кодекси граҷданӣ" таш-кил карда мешаванд. Алалхусус дар Кодекси граҷдании Ҷумҳурии Тоҷикис-тон ва дигар давлатҳои собиқ Шӯравӣ ташкил кардани чунин шаклҳои ҳуқуқии корхонаҳо тавсиф карда мешаванд.
- корхонаҳои давлатӣ;
- корхонаҳои мунисипиалӣ;
- корхонаҳои инфиродӣ (хусусӣ);
- ширкатҳои дорои масъулияти комил;
- ширкатҳои рафиқона;
- ширкатҳои рафиқонаи муштарак;
- ширкатҳо (ҷамъиятҳо)-и саҳҳомӣ (баста ва боз);
- иттиҳодияи корхона;
- корхонаҳои иҷоравӣ ва ғайра.
Корхонаҳои давлатӣ, ки асосан, тибқи сирати низомҳои иқтисодӣ, моликият ва соҳибию истифода ташкил мегарданд.
Корхонаҳои мунисипиалӣ корхонаҳое мебошанд, ки онҳо барои исти-фода дар асоси принсипҳои худидоракунӣ ба ихтиёри субъектҳои иқтисодӣ гузошта мешаванд. Онҳо ба монанди корхонаҳои давлатӣ таҳсис ёфта, на ба ташкилотҳои давлатӣ, балки ба ташкилотҳои мунисипиалӣ тааллуқ доранд.
Корхонаҳои хусусӣ шакли оддитарини хоҷагидории инфиродӣ (шахсӣ) ва оилавӣ дониста мешавад. Он, одатан, дар шакли корхонаҳои хурду миёна дар соҳаҳои тавлиду тиҷорат, дар асоси моликияти шахсии фарди алоҳида ё худ оилаю гурӯҳи алоҳидаи соҳибкорон, қисми даромад ва молу амволи якҷояи онҳо ташкил карда мешавад.
Ширкатҳои рафиқона ҳанӯз дар шакли хоҷагидории рафиқона дар солҳои 20-ум дар мамлакати мо дар шакли хоҷагиҳои рафиқонаи оддӣ, рафиқонаи комил (дорои масъулияти комил), рафиқонаи командитӣ (бо-варӣ, боэътимод), рафиқонаи дорои масъулияти маҳдуд, корхонаҳои ҳамша-рик бавуҷудомада, баъди солҳои 30-юм аз амалиёт боздошта шуданд.
Кунун ширкатҳои рафиқона дар шакли ширкатҳои рафиқонаи дорои масъулияти комил эҳё гардида, сирати зоҳирии пешинаи худро нигоҳ медоранд.
Ҷомеаи дорои масъулияти маҳдуд ҷомеае дар назар дошта мешавад, ки аз ҷониби як ё якчанд шахсони алоҳида таҳсис дода мешавад. Сармояи уставии онҳо ба андозаи муайян карда шудаи сармояи созмондиҳандагон тибқи шартнома ташкил карда мешавад.
Ҷомеа (ширкатҳо)-и саҳҳомӣ яке аз шаклҳои иттиҳоди хоҷагидорӣ эътироф карда шуда аз ҳисоби муттаҳид кардани ҳиссагузориҳои аъзоёни ҷамъият ташкил карда мешавад. Он ба сифати ширкат (ҷамъият)-и дорои масъулияти комил баромад мекунад. Ҷавобгарии он дар доираи истифодаи сармояи худӣ сурат мегирад.
Фарқи ширкати саҳҳомӣ аз иттиҳодияи дигари хоҷагидорӣ дар он аст, ки сармояи ширкатҳои саҳҳомӣ, чун қоида, дар шакли пулӣ вобаста ба ҳиссагузории ҳар як саҳмгузоранда, ки ба андозаи номиналӣ ва ҳиссагу-зориҳои тақсимнашавандаашон баробар аст, ташкил меёбад. Охирон, ҳам-чун намуди коғазҳои қимматнок - саҳмия сурат мегирад.
Хусусияти замони имрӯза ба ҳам иттисол ва муттаҳидшавии фаъолияти иқтисодии фирмаҳо ҳамчун иттифоқ ё худ ассотсиатсияҳо зуҳур меёбад. Фаъолияти онҳо дар асоси қарордодҳо на танҳо ба мақсади ба даст оварда-ни фоида, балки мутобиқсозии фаъолияти соҳибкорӣ ва ҳифзи манфиати умум таҳсис дода мешаванд.
Аз ин ҷиҳат, онҳо ташкилотҳои бидуни тиҷорат эътироф карда меша-ванд. Аксар вақт барои ҳаллу фасли хоҷагӣ, ассотсиатсияҳо ба ҷамъиятҳои иттиҳоди хоҷагидорӣ ё худ ширкатҳои рафиқона ҳамроҳ гардида, корхо-наҳои навъи бозорӣ - консернҳо, консорсиумҳо, трестҳо, синдикатҳо, кар-телҳо ва ассотсиатҳои хоҷагидорӣ табдил дода мешаванд.
Консернҳо - ҳамчун шакли корхонаҳои бузургтарини монополӣ, дар асоси шартнома ташкил карда шудаанд. Аз нигоҳи миқёси мутамаркази истеҳсолот, иқтидори истеҳсолӣ, қобилияти беинтиҳои рақобатпазирӣ ба мақсади муайян, тақсим ва истифодаи сармоягузорӣ андӯхтани онҳо, барои баланд бардоштани даромаднокӣ ва подош кардани масрифату таъмини фоидаи баланд доранд.
Картел - шакли иттиҳоди корхонаҳое мебошад, ки дар асоси шартно-ма, тибқи саҳми ҳаҷми маҳсулот, нарху шароити фурӯш, маҳдудгардонии бозори фурӯши маҳсулот дар асоси қарордодҳои байниҳамдигарӣ ташкил карда мешавад.
Синдикат - шакли иттиҳоди корхонаҳое мебошад, ки таъминот дар доираи он бо таври марказонидашуда ба роҳ монда шудааст. Тазод ва рақобат оид ба харидуфурӯш дар доираи иттифоқ аз миён бардошта шуда, ширкати дорои масъулияти маҳдуд ташкил карда мешавад. Дар акси ҳол идора ба яке аз иштирокчиёни аъзоёни шартномаи иттиҳод супорида мешавад.
Трест - шакли иттифоқи монополистии корхонаҳое мебошад, ки дар он иштирокчиёни он мустақилияти истеҳсолӣ, тиҷоратӣ, ҳуқуқиро аз даст дода, ба тобеияти ягонаи идора ворид мегарданд.

Саволҳо барои худсанҷӣ:
1.Аз таърихи пайдоиши фирма маълумот диҳед.
2.Меъёрҳои муайянкунандаи назарияи фирмаро номбар кунед.
3.Маънидодкунии фирма аз нуктаи назари
иқтисоддонон чӣ тавр сурат мегирад?
4.Вазифаҳои дар назди корхона (фирма) гузошта шударо номбар кунед.
5.Вазифаҳои корхонаҳои истеҳсолӣ кадомҳоанд?
6.Корхона (фирма), ҳамчун шахсияти ҳуқуқӣ, кадом
хислатҳоро дорост?
7.Вазифаҳои асосии коллективҳои меҳнатӣ аз чӣ иборат аст?
8.Шартномаҳои коллективӣ ба кадом муддат баста мешаванд?
9.Шакл ва намуди корхонаҳоро номбар кунед.
10.Хусусияти корхонаҳои мунисипалӣ ва хусусӣ дар чист?

Дидан карданд: 309

Мавзӯъҳои монанд:

Сиёсати зиддисилсилавии давлат (МУВОЗИНӢ ВА НОМУВОЗИНИИ МАКРОИҚТИСОДӢ: МЕХАНИЗМ ВА ИНКИШОФИ СИЛСИЛАВИИ ИҚТИСОДИ БОЗОРӢ)

Навъ ва давраҳои силсила: мавҷҳои дароз, кӯтоҳ ва миёна (МУВОЗИНӢ ВА НОМУВОЗИНИИ МАКРОИҚТИСОДӢ: МЕХАНИЗМ ВА ИНКИШОФИ СИЛСИЛАВИИ ИҚТИСОДИ БОЗОРӢ)

Силсилаи саноатӣ ва давраҳои он (МУВОЗИНӢ ВА НОМУВОЗИНИИ МАКРОИҚТИСОДӢ: МЕХАНИЗМ ВА ИНКИШОФИ СИЛСИЛАВИИ ИҚТИСОДИ БОЗОРӢ)

Назарияи силсила: нигоҳ аз диди таърих ва хусусиятҳои он (МУВОЗИНӢ ВА НОМУВОЗИНИИ МАКРОИҚТИСОДӢ: МЕХАНИЗМ ВА ИНКИШОФИ СИЛСИЛАВИИ ИҚТИСОДИ БОЗОРӢ)

Назарияи кеӣнсгароии мувозинии макроиқтисодӣ (МУВОЗИНӢ ВА НОМУВОЗИНИИ МАКРОИҚТИСОДӢ: МЕХАНИЗМ ВА ИНКИШОФИ СИЛСИЛАВИИ ИҚТИСОДИ БОЗОРӢ)

Назарияи институтсионалии мувозинии макроиқтисодӣ (МУВОЗИНӢ ВА НОМУВОЗИНИИ МАКРОИҚТИСОДӢ: МЕХАНИЗМ ВА ИНКИШОФИ СИЛСИЛАВИИ ИҚТИСОДИ БОЗОРӢ)

Назарияи классикии мувозинии макроиқтисодӣ (МУВОЗИНӢ ВА НОМУВОЗИНИИ МАКРОИҚТИСОДӢ: МЕХАНИЗМ ВА ИНКИШОФИ СИЛСИЛАВИИ ИҚТИСОДИ БОЗОРӢ)

Тақозои кулл ва омилҳои муаӣянкунандаи он (МУВОЗИНӢ ВА НОМУВОЗИНИИ МАКРОИҚТИСОДӢ: МЕХАНИЗМ ВА ИНКИШОФИ СИЛСИЛАВИИ ИҚТИСОДИ БОЗОРӢ)

Мувозинии макроиқтисодӣ, моҳият, шакл ва хусусиятҳои он (МУВОЗИНӢ ВА НОМУВОЗИНИИ МАКРОИҚТИСОДӢ: МЕХАНИЗМ ВА ИНКИШОФИ СИЛСИЛАВИИ ИҚТИСОДИ БОЗОРӢ)

Иқтисоди ниҳон ва хусусиятҳои он (ИҚТИСОДИ МИЛЛӢ ВА САМАРАИ ОН)

Коментари дохил карданд:


Коментарии худро дохил кунед!

Суммаи ин ададҳоро нависед: