|

Рукнҳои асосии таълимот ва равияву мактабҳои иқтисодӣ (НАЗАРИЯИ ИҚТИСОД, ЗАМИНАҲОИ ГУСТАРИШ ВА ТАҲАВВУЛИ ОН)

Тартибдиханда: Азизов Ф.Ҳ.

Дохил кард: Ахмедов Бахром

Санаи дохилгардида: 2019-09-17

Сарнахуст, муқаррароти иқтисодӣ дар шакли мактаби махсус - мактаби савдогарӣ (меркантилизм) таъсис ёфтааст. Намояндагони асосии он: Т.Мен, А.Монкретейн, У.Стаффорд, Х.Колбер; дар Россия - Ордн-Нашокин, И.И.Посошков ва дигарон буданд. Он дар ибтидои асри ХV оғоз ёфта, то охирҳои қарни ХVII дар аксарияти давлатҳо (Испания, Португалия, Фарон-са, Голландия) ҳамчун равияи иқтисодии хоси бунёдгашта бар муомилоту тиҷорат, ҷанбаи ба даст овардани ҳар чӣ бештари тиллову нуқра ва содироти бештари молҳои саноатӣ ташкил ва густариш ёфтааст.
Меркантализм нахуст (ХV-ХVI) ҳамчун монетаризм густариш меёбад. Таҳкурсӣ ва мояи асосии назариёти онҳоро андӯхти сарват (фузулоти қимматнок - тилло, нуқра) ташкил медиҳад. Тибқи ақоиди онҳо ҳар давлате, ки дорои истихроҷи тиллову нуқра бошад, худ онро пасандоз ё содир намояд, дар акси ҳол, онро бо таври тиҷорат (воридот) ба даст орад. Таносуби воридоту содирот бояд захираҳои фузулот ва тарози (баланси) бозоргонии мусбатро таъмин намояд. Онҳо назарияи "тарози пулӣ"-ро пешбарӣ карда, содироти пулро аз ҳудуди мамлакат манъ кардаанд.
Меркантализми ниҳоӣ (пасина, асрҳои ХVI-ХVII) аз таҳлили мубодилаи пулӣ даст кашида, рӯ ба мубодилаи тиҷорат гардондаанд. Аз ҷониби онҳо назарияи "тарози тиҷорат" пешниҳод гардидааст. Ба содироти пул, воридот ва содироти молҳои саноатӣ иҷозат дода мешуд. Бояд ҳаҷм ва таркиби молҳои содиршаванда зиёду беҳтар ба молҳои воридшаванда андози баланд ва иқтисоди миллӣ ва таҷовузи онҳо ҳифз гардад. Ин сиёсат мин-баъд ҳамчун сиёсати "ҳимоятгарӣ" (протексионӣ) маъмул гардид.
Мактаби физиократҳо. Бо мурури пешрафт ҷомеа ба хулосае меояд, ки асоси рушд ва рифоҳи башарият на мубодилаву тиҷорат, балки истеҳсолот мебошад. Аз ин ҷиҳат, таҳлили ҳодисаҳои иқтисодӣ аз соҳаи муомилот ба тавлидот (истеҳсолот) гузаронида мешавад. Мутафаккирон мӯътақид буданд, ки сарчашмаи сарвату дороӣ на тиҷорат, балки истеҳсолот мебошад. Дар соҳаи тиҷорат (савдо) маҳз мубодилаи молу хизматҳо сурат мегирад. Боигарии асосӣ на пул, балки мол мебошад. Ҳамин тариқ, заминаи айнӣ ба эҳёи "иқтисоди сиёсии классикӣ" гузошта мешавад.
Фаъолияти ин мактаб бо номи физиократҳо дар таърихи иқтисод бештар маъруф аст. Он дар Фаронса аз ҷониби Франсуа Кенэ эҳё шуда, минбаъд аз тарафи В.Мирабо, Д.Неймур ва Ҷ.Тюрго идома ёфтааст.
Назариёти Ф.Кенэ дар адабиёти кунунии иқтисодӣ бештар бо унвони ҷадвали иқтисодии Кенэ маъруф аст. Он аз нигоҳи имрӯз, ҳамчун сарнахуст ҷадвали тароз (баланс)-и байнисоҳавӣ, таҳлили "макроиқтисод" дар асоси меъёр ва тамсила (модел)-ҳои риёзиёт, таҳсиси ҳисоб (счет)-ҳои миллӣ ва ғайра дониставу қадр карда мешавад .
Мактаби классикҳо - ҳамчун кулли ақоидҳои мухталифи мактабҳои меркантализму физиократҳо ва зеҳниёни (интеллигентсияи) англис, дар авзои эҳё ва ташаккули низоми бозори сармоядорӣ ба миён омадааст. Намояндагони мактаби ҷадиди англис (А.Смит, Д.Рикардо, В.Петти) афзалиятан, тарафдори "тиҷорати озод" ва маҳдуд кардани дахолати давлат ба иқтисодиёт буда, гумон доранд, ки раванду ҷараёнҳои онро на қонунҳои табиӣ, балки қонунҳои иқтисодӣ идора мекунанд.
Нақш ва мақоми мактаби асосгузорони иқтисоди сиёсӣ дар он аст, ки онҳо таҳлили ҷараёнҳои иқтисодиро аз соҳаи муомилот ба истеҳсолот гузаронидаанд; исбот намуданд, ки меҳнат асос ва меъёри қадркунӣ (ченкунӣ)-и нархии ҳамаи молҳо мебошад; иқтисод бояд аз ҷониби бозор танзим карда шавад. Бозор дорои қонунҳои худ мебошад. Қонунҳо хислати айнӣ (объективӣ) доранд ва аз ҷонибӣ ягон кас (королу ҳукумат) ҷорию танзим ва манъ карда намешаванд; сарчашмаи даромади ҳамаи табақоти ҷомеаро (саноатчиён, кишоварзон, савдогарон, бонкирон...) муайян намуданд.
Адам Смит - мӯътақид аст, ки қудрат ва нерӯи инсонӣ меҳвари таҳрикдиҳандаи рушди иқтисод буда, ҳамчун озодии табиӣ, яъне тиҷорати озод, таҳрикаи (ҳаракати) озоди қувваи коргарӣ, савдои озоди замин, манъ кардани маҳдудият ва монеъгарии ҳукумат оиди рушди саноату савдо ва ғайра сурат мегирад.
Давид Рикардо - итминони комил дорад, ки асосу таҳкурсии рифоҳи (беҳбудии) вазъи иқтисодӣ ва иҷтимоии ҷомеаро истеҳсолот ташкил медиҳад. Охирон сарчашмаи арзиши мол ва даромади табақаҳои гуногун (коргарон, сармоядорон, моликони замин) мебошад. Маҳз, ин нерӯи мавҷуда мояи таҳриқдиҳандаи ҷомеае мебошад, ки дар асоси он масоили умдаи дигари иқтисод ҳалли худро меёбад.
Бояд тазаккур дод, ки давраи пас аз классикӣ давраи мураккабу мушкиле буд. Иқтисоди сиёсӣ як муддате ба вуқӯъ пайваст ва оқибат дар нимаи аввали асри ХIХ ба ҷунбиш даромада, ба ду ҷанба - марксизм ва марҷинализм тафриқ гардид.
Марксизм - ё худ назарияи илмии сотсиализм (коммунизм) ҳамчун самти ҷадид дар иқтисоди назариявӣ ба вуқӯъ пайваста, барои таҳлилу тадқиқи қонуну қонуниятҳои инкишофи ҷомеаи сармоядорӣ, таназзулу заволи он ва барпо кардани ҷомеаи нави сотсиалистӣ (коммунистӣ) хизмати шоёне кардааст.
Марксизм, афзалиятан дар мояи баланди илмии мактаби классикии иқтисоди сиёсӣ ва утопистони хаёлӣ ба саҳнаи таърих омадааст. Асос-гузорони он К.Маркс, Ф.Энгелс, В.И.Ленин ва иқтисодчиёни минбаъдаи рус ва собиқ сотсиалистӣ мебошанд.
Назарияи бунёд кардани ҷомеаи бидуни истисмору моликияти хусусӣ ба воситаҳои истеҳсолот дар асоси танзими давлатии иқтисод, асосан, аз ҷониби К.Маркс дар китоби безаволи ӯ "Капитал", ки онро Ф.Энгелс "башорати синфи коргар" номидааст, бештар маъмулу маъруф аст.
Назарияи иқтисодии К.Маркс зиёда аз 100 сол инҷониб, (беназардошти тағйирот дар соҳаи иқтисодию иҷтимоиёт) дар илми иқтисод истифода шуда, зиёда аз 70 сол ҳамчун шоҳроҳи асосии ҷомеаи шӯравӣ (советӣ) хизмат намудааст.
Мактаби кейнсгароӣ, асосан, ба номи бунёддиҳандаи он Ҷон Мейннард Кейнс машҳур аст. Дар олами иқтисод онро баъди А.Смит ва К.Маркс ҳамчун шахси саввум қадршиносӣ мекунанд.
Тибқи ақидаи Ҷ.Кейнс танзими бозорӣ дар сатҳи "микроиқтисод" истиқрори комили иқтисодро таъмин карда наметавонад, аз ин ҷиҳат: а) таҳлил бояд сатҳи "макроиқтисод"-ро фаро гирад; б) танзими иқтисод аз ҷониби давлат ба роҳ монда шавад. Ин ғояи асосӣ дар асари оламшумули ӯ, "Назарияи умумии шуғл, рента ва пул" маъмули хонандагон гардидааст.
Ҷ.Кейнс ақида ва навиштаҷоти худро дар пояи таҳлил ва қиёси назарияҳои классикҳову марҷинализм ва неоклассикҳо ба роҳ монда, бар хилофи онҳо, на ба таҳлилу таҷриба ва вазъу ҳолатҳои иқтисод, балки бештар бо роҳи мушаххаси ҳал ва дарку баёни мушкилиҳо, таҳлили сабабу натиҷа ва омилҳои муайянкунандаи онҳо машғул шудааст.
Назарияи Ҷ.Кейнс то ибтидои солҳои 70-ум ҳамчун ғояи маъмулу ҳамарофарогиранда амал менамуд. Баъд аз солҳои 70-ум дар раванди таҳаввули "назари иқтисод" равия ва рукни ҷадид, "институтсионализми иҷтимоӣ" бо шаклу тамсилаҳои гуногун густариш меёбад. Намояндагони асосии он: Т.Веблен, У.Митчел, М.Вебер, В.Зомбарт, Д.Гэлбрейт, Г.Мюрда, Д.Коммонс ва дигарон мебошанд.
Ф.Хайек (дорандаи мукофоти нобелӣ дар соҳаи иқтисод, соли 1974) дар китоби худ "Роҳ ба сӯи асорат" таъкид мекунад, ки даст кашидан аз озодии иқтисодӣ ва нархгузаронии бозорӣ ба сӯи диктатура ва асорати иқтисодӣ роҳ мекушояд. Иқтисоди бозорӣ нисбатан ба иқтисоди "маъмурӣ" ва "иқтисоди омехта" бартарӣ дорад, капитал доимӣ буда, дар замони капитализм истисмор вуҷуд надорад, мояҳои иқтисоди давлатӣ майли завол доранд ва табиатан ҳалокатпазиранд.
Дар доира ва ҳаҷми як савол таҳлили равишу паҳлӯҳои гуногунравишии афкори иқтисодӣ имконнопазиранд. Онҳо минбаъд дар раванди таълими мавзӯъҳои алоҳида ё худ фанҳои "Таърихи иқтисод", "Таърихи афкори иқ-тисод", "Микро - ва Макроиқтисод" ва ғайра мустақил омӯхта мешаванд.

Дидан карданд: 67

Мавзӯъҳои монанд:

Сиёсати зиддисилсилавии давлат (МУВОЗИНӢ ВА НОМУВОЗИНИИ МАКРОИҚТИСОДӢ: МЕХАНИЗМ ВА ИНКИШОФИ СИЛСИЛАВИИ ИҚТИСОДИ БОЗОРӢ)

Навъ ва давраҳои силсила: мавҷҳои дароз, кӯтоҳ ва миёна (МУВОЗИНӢ ВА НОМУВОЗИНИИ МАКРОИҚТИСОДӢ: МЕХАНИЗМ ВА ИНКИШОФИ СИЛСИЛАВИИ ИҚТИСОДИ БОЗОРӢ)

Силсилаи саноатӣ ва давраҳои он (МУВОЗИНӢ ВА НОМУВОЗИНИИ МАКРОИҚТИСОДӢ: МЕХАНИЗМ ВА ИНКИШОФИ СИЛСИЛАВИИ ИҚТИСОДИ БОЗОРӢ)

Назарияи силсила: нигоҳ аз диди таърих ва хусусиятҳои он (МУВОЗИНӢ ВА НОМУВОЗИНИИ МАКРОИҚТИСОДӢ: МЕХАНИЗМ ВА ИНКИШОФИ СИЛСИЛАВИИ ИҚТИСОДИ БОЗОРӢ)

Назарияи кеӣнсгароии мувозинии макроиқтисодӣ (МУВОЗИНӢ ВА НОМУВОЗИНИИ МАКРОИҚТИСОДӢ: МЕХАНИЗМ ВА ИНКИШОФИ СИЛСИЛАВИИ ИҚТИСОДИ БОЗОРӢ)

Назарияи институтсионалии мувозинии макроиқтисодӣ (МУВОЗИНӢ ВА НОМУВОЗИНИИ МАКРОИҚТИСОДӢ: МЕХАНИЗМ ВА ИНКИШОФИ СИЛСИЛАВИИ ИҚТИСОДИ БОЗОРӢ)

Назарияи классикии мувозинии макроиқтисодӣ (МУВОЗИНӢ ВА НОМУВОЗИНИИ МАКРОИҚТИСОДӢ: МЕХАНИЗМ ВА ИНКИШОФИ СИЛСИЛАВИИ ИҚТИСОДИ БОЗОРӢ)

Тақозои кулл ва омилҳои муаӣянкунандаи он (МУВОЗИНӢ ВА НОМУВОЗИНИИ МАКРОИҚТИСОДӢ: МЕХАНИЗМ ВА ИНКИШОФИ СИЛСИЛАВИИ ИҚТИСОДИ БОЗОРӢ)

Мувозинии макроиқтисодӣ, моҳият, шакл ва хусусиятҳои он (МУВОЗИНӢ ВА НОМУВОЗИНИИ МАКРОИҚТИСОДӢ: МЕХАНИЗМ ВА ИНКИШОФИ СИЛСИЛАВИИ ИҚТИСОДИ БОЗОРӢ)

Иқтисоди ниҳон ва хусусиятҳои он (ИҚТИСОДИ МИЛЛӢ ВА САМАРАИ ОН)

Коментари дохил карданд:


Коментарии худро дохил кунед!

Суммаи ин ададҳоро нависед: