|

Шакл ва намудҳои бозор

Тартибдиханда: Азизов Ф.Ҳ.

Дохил кард: Ахмедов Бахром

Санаи дохилгардида: 2019-09-17

Бозор дорои таркиб ва низоми мураккаб буда, тамоми ҷанбаҳои иқтисодиро фаро мегирад. Таркиби (сохтори) бозор ҳамчун ҷузъи муҳимтарини низоми иқтисодӣ, тибқи хусусиятҳои моликият, фаъолияти хоҷагидории субъ-ектҳои иқтисодӣ, хусусиятҳои ташаккули муомилоти молию пулӣ, сатҳ ва дараҷаи ғайридавлатикунонӣ, шакл ва намудҳои бозор, алалхусус савдо ва ғайра муайян карда мешавад.
Сохтор ва низоми бозор дар давлатҳои низоми бозоии фавқулинкишоф, тӯли садсолаҳо эҳё ва густариш ёфта, ба сатҳ ва дараҷаи баланди имрӯзаи худ расидааст.
Гузариш ба иқтисоди бозорӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон ва дигар мамла-катҳои собиқ сотсиалистӣ, хоҳ нохоҳ, талаб мекунад, ки сохтори бозори аз сотсиализм мерос монда, ба тезӣ вайрон карда шуда, низоми нави бозорӣ бунёд карда шавад. Анҷом додани ин кор осон нест ва солҳои зиёду маблағҳои бисёрро талаб мекунад.
Сохтори бозори сотсиалистӣ ҳамчун маҷмӯи муносибатҳои истеҳсолку-нандагони неъматҳои моддӣ (шахсҳои алоҳида, оила, корхонаҳои давлатӣ, кооперативӣ, колхозҳо, совхозҳо, хоҷагиҳои ёрирасони аҳолӣ, корхонаҳои муштарак), истеъмолкунандагон, фурӯшандагон (мағозаҳо, дӯконҳо, муассиса-ҳои хизмтрасонӣ...) ва ғайра ташкил ёфта буд. Аз ин ҷиҳат сохтори муайяну мушаххаси бозори сотсиалистӣ амал менамуд.
Таҳлил нишон медиҳад, ки табақабандӣ аз нигоҳи меъёр, аломат, омил ва дигар хусусиятҳои бозор сирати қонунӣ надорад ва расман аз ҷониби ягон ташкилот тасдиқ карда намешавад. Онҳо рамзан аз тарафи тадқиқотчиён интихоб карда мешаванд. Аз ин ҷиҳат як шакл ва намуди бозор ба чандин номгӯй ва меъёрҳои дигари бозор ҳамроҳ карда мешаванд. Баъзан, ҳангоми тафриқабандӣ сохтори собиқ сотсиалистӣ ва сохтори кунунии давлатҳои фавқулинкишофро ба ҳам омезиш мекунанд. Дигарҳо бошанд, соф ба низоми иқтисодии бозорӣ такя намуда, низом ва сохтори онро тибқи  хусусиятҳои он пешбарӣ менамоянд.
Ҷонибдорони ҳар ду равия бештар ба чунин аломат ва меъёрҳои шакло-фарандаву ташаккули бозор мароқ зоҳир мекунанд:
тибқи шакли моликият – бозори давлатӣ, хусусӣ, кооперативӣ...
тибқи объекти муомилот (фурӯш) – бозори молӣ (воситаҳои истҳесолот, молу хадамот, «Ноу-Хау») ва бозори пулӣ...
тибқи ташкили муомилоти бозорӣ, яъне сирати фурӯш – савдои яклухт (бирҷа, харидкунии давлатӣ), чаканафурӯшӣ, бозори содиротӣ ва воридотӣ;
тибқи субъект – бозори харидорон, фурӯшандагон, миёнаравон, ташки-лотҳои давлатӣ;
тибқи рақобат, ё худ шакли ташаккулёфтаи (дараҷаи маҳдудгардонии) рақобат – бозори рақобати комил (озод), рақобати нокомил (бозори инҳисорӣ – монополӣ), инҳисори чандқутбӣ (олигополӣ), инҳисори харид (монопсонӣ), инҳисори соф...
тибқи тақсими ҷамъиятии меҳнат, ё худ миқёси ҷуғрофӣ, яъне аломати ҷойгиронӣ – бозори маҳаллӣ, ноҳиявӣ, миллӣ, байналхалқӣ, ҷаҳонӣ;
тибқи хел ва намудҳои молҳо – бозори баста, омехта, фаровон;
тибқи хел ва намудҳои савдо – бозори фурӯши мустақим, фурӯши ғайри-нақдӣ, чакана, яклухт...
тибқи таъминот – бозори муозин, касрнок (дефитсит), барзиёд...
тибқи дараҷаи камолот – бозори сустинкишоф, инкишофёфта, ташаккул-ёбанда...
тибқи дараҷаи танзим – бозори танзимшаванда, танзимнашаванда...
тибқи меъёр ва қонунҳои амалкунанда – бозори кушод (боз), ниҳоӣ (мавқуфгузошта)...

Аз нуқтаи назари нақш ва мақоми худ дар ташаккул ва инкишофи сохтор ва низоми бозорӣ, таҳлили тақсимбандии бозор тибқи объекти хариду фурӯш ё худ меъёри иқтисод аҳамияти беназир дорад.

Хусусияти ҳар яке аз шаклҳои бозор дар он зуҳур мегардад, ки дар онҳо молу маҳсулот ва хизматҳои якхела, мушаххас, гуногун ва ғайра интиқол карда мешаванд. Аз нигоҳи бартарию афзалияти яке аз онҳо, бозор ба он мансуб махсусгардонда мешавад. Дар дохили як шакли бозор чандин шаклҳои дигар ҷой гирифта метавонанд. Барои таҳлил ва муайян кардани сират ва сифати ягон хел бозор, якеро аз дигаре тоза кардан ҳатмӣ нест.

Хулоса, тибқи меъёри иқтисодӣ, яъне объекти хариду фурӯш, чунин шаклҳои муҳимтарини бозорро ҷудо кардан лозим аст: (нигар ба нақшаи 4.5.)
бозори молҳои истеъмолӣ ва хадамот – бозори молҳои истеъмолӣ, молҳои ғайриистеъмолӣ, бозори хадамот;
бозори омилҳои истеҳсолот – бозори сармоя (воситаҳои истеҳсолот), меҳнат, замин, ашё;
бозори молия – бозори фондӣ, пулӣ, бозори фючерсӣ ё худ бозори қарордодҳои бамӯҳлат;
бозори иттилоотӣ – бозори маҳсули маънавиёт ва ақлонӣ.

Бозори молҳои истеъмолӣ бозоре мебошад, ки дар он хариду фурӯши молҳои истеъмолӣ ба роҳ монда мешаванд. Он дар ду шакл: бозори молҳои озуқа ва молҳои саноатӣ баромад мекунад. Бо воситаи бозори молҳои озуқа аз ҷониби субъектҳои иқтисодӣ (хоҷагиҳои хонавода, фирма, корхона, ташкилотҳои давлатӣ..) ҳамчун тавлидгар ва ҳамчун истеъмолгар (фурӯшандаю харидор) – чизҳои хӯрокворӣ, нӯшиданӣ.. ва ғайра мубодила (хариду фурӯш) карда мешавад. Онҳо метавонанд ҳамчун бозорҳои мушаххас – бозори мева, сабзавот, гӯшт, шир, нон, моҳӣ ва ғайра ташкил гарданд.

Бозори молҳои саноатӣ (ғайриистеъмолӣ) ҳамчун фурӯши бисёрҷанбаи гурӯҳи молҳои истеъмолии аҳолӣ – либос, пойафзол, каллапӯш, атриёт, чизҳои рӯзгор ва хоҷагӣ, мебел, маданию равшаннамоӣ (китоб, дафтар...), воситаҳои нақлиёт, сохтмон ва ғайра сурат мегирад.

Бозори хадамот ҳамчун ягонагии хизматрасонии аҳолӣ, либос (ҷомашӯй-хона, сартарошхона, ҳаммом, таъмири нақлиёт, алоқа, посбонӣ...), коммуналии маишӣ (таъминот бо об, гармӣ, газ, барқ, нигоҳдории лифт, нигоҳубини хонаю ҷой, таъмири хонаҳо), итилоотӣ, справка (маълумотдиҳӣ), реклама (таблиғ), паҳнкунии ахборот, мусоҳиба (консултатсия), хабаррасонӣ, таълими пешакӣ... ташкил карда мешавад.

Бозори омилҳои истеҳсолӣ ҳамчун хариду фурӯши захираҳои иқтисодӣ (замин – захираҳои табиӣ, сармоя – захираҳои инвеститсионӣ (сармоягузорӣ), меҳнат – қувваи коргарӣ ва нимфабрикатҳо ба роҳ монда мешавад. Ба сифати субъекти бозори омилҳо истеъмолкунандагон, ки худ харидори он омилҳоянд ва хоҷагиҳои хонавода – фурӯшандагон баромад мекунанд.

Бозори замин дар мамлакатҳои тараққикардаи Ғарб тибқи анъана, қонуну механизми бозор, тақозою арза, нархномаҳо ва ғайра ташкил карда мешавад.
Дар давраи Ҳокимияти Шӯравӣ замин ҳамчун моликияти умумихалқӣ хариду фурӯш карда намешуд ва заминҳои дар мавзеъҳои гуногун ҷой гириф-таву хусусият ва ҳосилхезии ҳархела дошта, қимматгузорӣ карда намешуданд ва нархнома ҳам надоштанд. Аз ин ҷиҳат ҳангоми гузариш ба иқтисоди бозорӣ ва ба моликияти хусусӣ табдил додани замин ва дигар сарватҳои ҷамъиятӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон, онҳо ба як андоза, мушкилиҳои зиёдеро ба вуҷуд оварда, садди роҳи инкишофи он гардиданд.

Бозори сармоя (капитал) ҳамчун бозори воситаҳои истеҳсолот (предмет ва воситаҳои меҳнат – бино, таҷҳизот, мошин, дастгоҳ...) таҳти қонуни тақозою арза, рақобат, нарх ва ғайраро дар бар мегирад.

Бозори меҳнат (қувваи коргарӣ) бозори махсус мебошад, ки бидуни акти (амалиёти) хариду фурӯши молӣ, ҳамчун фурӯши озод қобилияти ба меҳнат доштаи инсон ва озодона киро кардани он ташкил карда мешавад.

Бозори иттилоот ҳамчун шакли махсуси бозоре мебошад, ки дар он ба сифати мол маҳсулоти махсус – иттилоот пешкаш карда мешавад. Маҳсулоти иттилоотӣ дар шакли ахборотҳои корӣ, тиҷоратӣ, илмӣ, маданӣ ё худ ягон хели дигари он тавсия карда мешавад. Ингуна иттилоот аз ҷониби ширкатҳо, донишкадаю донишгоҳҳо, ташкилотҳои махсусгардондашуда ва ғайра пеш-ниҳод карда мешаванд.

Бозори иттилоот ҳамчун шакли бозори зеҳнӣ (ақлонӣ, интеллектуалӣ) доираи дониш, фарҳанг, маънавиёт, санъат ва ғайра – натиҷаи бунёдкоронаи ақли солими инсон дар шакли кашфиётҳо, ихтироот, патент ва ғайраро фаро мегирад.

Дар охир бояд қайд кард намуд, ки яке аз ин шакл ва намудҳои бозор, бо таври ба худ хос ба ҳамдигар алоқаманд мебошанд ва ин ҳамбастагию ҳамги-роии онҳо низоми ягонаи бозорро ташкил медиҳад ва дар бобҳои алоҳида, мушаххасан омӯхта мешаванд.

Дидан карданд: 22

Мавзӯъҳои монанд:

Сиёсати зиддисилсилавии давлат (МУВОЗИНӢ ВА НОМУВОЗИНИИ МАКРОИҚТИСОДӢ: МЕХАНИЗМ ВА ИНКИШОФИ СИЛСИЛАВИИ ИҚТИСОДИ БОЗОРӢ)

Навъ ва давраҳои силсила: мавҷҳои дароз, кӯтоҳ ва миёна (МУВОЗИНӢ ВА НОМУВОЗИНИИ МАКРОИҚТИСОДӢ: МЕХАНИЗМ ВА ИНКИШОФИ СИЛСИЛАВИИ ИҚТИСОДИ БОЗОРӢ)

Силсилаи саноатӣ ва давраҳои он (МУВОЗИНӢ ВА НОМУВОЗИНИИ МАКРОИҚТИСОДӢ: МЕХАНИЗМ ВА ИНКИШОФИ СИЛСИЛАВИИ ИҚТИСОДИ БОЗОРӢ)

Назарияи силсила: нигоҳ аз диди таърих ва хусусиятҳои он (МУВОЗИНӢ ВА НОМУВОЗИНИИ МАКРОИҚТИСОДӢ: МЕХАНИЗМ ВА ИНКИШОФИ СИЛСИЛАВИИ ИҚТИСОДИ БОЗОРӢ)

Назарияи кеӣнсгароии мувозинии макроиқтисодӣ (МУВОЗИНӢ ВА НОМУВОЗИНИИ МАКРОИҚТИСОДӢ: МЕХАНИЗМ ВА ИНКИШОФИ СИЛСИЛАВИИ ИҚТИСОДИ БОЗОРӢ)

Назарияи институтсионалии мувозинии макроиқтисодӣ (МУВОЗИНӢ ВА НОМУВОЗИНИИ МАКРОИҚТИСОДӢ: МЕХАНИЗМ ВА ИНКИШОФИ СИЛСИЛАВИИ ИҚТИСОДИ БОЗОРӢ)

Назарияи классикии мувозинии макроиқтисодӣ (МУВОЗИНӢ ВА НОМУВОЗИНИИ МАКРОИҚТИСОДӢ: МЕХАНИЗМ ВА ИНКИШОФИ СИЛСИЛАВИИ ИҚТИСОДИ БОЗОРӢ)

Тақозои кулл ва омилҳои муаӣянкунандаи он (МУВОЗИНӢ ВА НОМУВОЗИНИИ МАКРОИҚТИСОДӢ: МЕХАНИЗМ ВА ИНКИШОФИ СИЛСИЛАВИИ ИҚТИСОДИ БОЗОРӢ)

Мувозинии макроиқтисодӣ, моҳият, шакл ва хусусиятҳои он (МУВОЗИНӢ ВА НОМУВОЗИНИИ МАКРОИҚТИСОДӢ: МЕХАНИЗМ ВА ИНКИШОФИ СИЛСИЛАВИИ ИҚТИСОДИ БОЗОРӢ)

Иқтисоди ниҳон ва хусусиятҳои он (ИҚТИСОДИ МИЛЛӢ ВА САМАРАИ ОН)

Коментари дохил карданд:


Коментарии худро дохил кунед!

Суммаи ин ададҳоро нависед: