|

Бозор, шароит ва принсипҳои ташкили он (АСОСҲОИ ХОҶАГИҲОИ БОЗОРӢ)

Тартибдиханда: Азизов Ф.Ҳ.

Дохил кард: Ахмедов Бахром

Санаи дохилгардида: 2019-09-17

Башарият то бунёд ва ташаккул ёфтани бозор, таи ҳазорсолаҳо дар иҳотаи хоҷагидории инфиродӣ (натуралӣ) ҳаёт ба сар бурдааст. Дар доираи ин тамсилаи хоҷагидорӣ, маҳсулот ва неъматҳо барои қонеъ гардонидани талаботи дохилихоҷагӣ, дар асоси тақсими баробарии маҳсулоти истеҳсол-кардашуда сурат мегирифт.
Ҷавҳари бозоррро истеҳсолоти молӣ ташкил медиҳад. Сабаб ва шароитҳои бунёд гардидани истеҳсолоти молию бозор аз як сарчашма ғизо мегиранд. Бинобар ин бозорро ҳамчун тарафи мутақобили (чаппаи) истеҳсо-лоти молӣ қадр мекунанд.
Мафҳуми бозор яке аз истилоҳи маъмултарину серистеъмоли илми иқтисод мебошад. Баробари таҳаввули низомҳои иқтисодӣ, мазмун ва мунда-риҷаи он низ таносубан, дигар мешавад.
Вобаста ба ин, фаҳмиши бозор аз бозори қади кӯча, то ба бозори ташак-кулёфтаи муосир сабзида расид.
Дар ҳаёти муқаррарӣ таҳти бозор ҷое дар назар дошта мешавад, ки дар он одамон ба сифати фурӯшандагону харидорон ҳамдигарро меёбанд, дар он ҷо хариду фурӯш дар асоси тақозою арза ва теъдоди бешумори тавлидгару истеҳсолкунандагон ба амал бароварда мешавад.
Иқтисоддон ва риёзиётшиноси франсуз О.Курно (1801-1877с.) ва иқти-соддони англис, дорандаи ҷоизаи Нобелӣ А.Маршалл (1842-1924 с.) ақида доранд, ки таҳти бозор на ҳамагуна майдони мушаххаси бозорӣ, ки хариду фурӯш ба амал бароварда мешавад, балки дар шакли том, ҳамагуна мавзеъ (ҷой), ки дар он фурӯшанда ва харидор озодона амал карда, нархҳо ба осонӣ ва ба зуддӣ ба ҳам баробар шуда тавонанд, фаҳмида мешавад.
Дар адабиёти марксистӣ бозор ҳамчун шакли муомилоти молӣ ва мубодилаи молию пулӣ тасаввур карда мешавад. Дар луғатномаҳо бозор дар маънои савдои бозорӣ ва ҳавзаи мубодилаи молӣ тавсия карда мешавад. Дар ин қабил таърифҳо, доираи бозор нисбатан маҳдуд тасвир мешавад, чунки бозор на фақат доираи мубодила, балки истеҳсолот, тақсимот ва муомилотро низ дарбар мегирад. Ба доираи он муомилоти пул аз он ҷумла бозори қоғазҳои қимматнок низ дохил мегардад.
Бозор бидуни омилҳои берунӣ (дахолати давлат) дар асоси услуби фазои озоди иқтисодӣ ташкил ёфта, тибқи қонунҳои ҳуқуқӣ танзим карда мешавад. Охирон, имкон медиҳад, ки субъектҳои иқтисодӣ, ихтиёран ба намудҳои дилхоҳи фаъолияти иқтисодӣ (тавлиди неъматҳои иқтисодию ғайрииқтисодӣ, фаъолияти тиҷоратию миёнаравӣ, молиявию қарзӣ, илмию иттилоотӣ...) шуғл варзанд.
Бозори муосир сирати умумӣ дорад. Ба меҳвари он мубодилаи захираҳои иқтисодӣ, сармоя, замин, меҳнат, корхона, муассиса, таҷҳизот, мошин, электростансия, пул, асъор, қоғазҳои қимматнок, маҳсули фаъолияти ақлонӣ ва ғайра кашида мешавад.
Бозор имкон медиҳад, ки ҳар як субъекти иқтисодӣ, тибқи имкон ва дархост худро ба ҷаҳони иқтисоди бозорӣ пешбарӣ намояд. Касе ва чизе садди роҳи он намегардад. Бозор озодии иқтисодӣ, ҳаққу ҳуқуқи якхелаи ба ҳам фаъолият бурдани субъектҳои иқтисодиро бо шаклу намудҳои гуногуни моли-кият таъмин менамояд.
Он дар шароити нархмуқарраркунии озод густариш меёбад. Дар он нархҳо озодона бидуни дахолати давлат бо воситаи «дастҳои ноайён» таҳти таъсири қонуни тақозо, арза ва рақобат ташкил мегардад.
Бозор ва муносибатҳои бозорӣ дар шароити худтанзимкунии фаъолияти хоҷагидорӣ ба роҳ монда мешавад. Охирон, дар шароити низоми иқтисоди амрӣ ҳамчун ҳисоби хоҷагӣ ва шароити низоми иқтисоди бозорӣ, ҳамчун ҳисоби тиҷоратӣ ташкил меёбад.
Азбаски иқтисоди бозорӣ иқтисоди инкишофёфтаи муносибатҳои молию пулӣ мебошад, бинобар ин онро ҳамчун иқтисоди густаришёфтаи муносибат-ҳои шартномавӣ ҳисобидан мумкин аст.
Аз гуфтаҳои боло хулоса бар меояд, ки бозор дар асоси қонун ва услуб (принсип)-ҳои махсуси иқтисоди бозорӣ ташкил мегардад (нигар ба нақш 4.3.)
Дар шакли мукаммал бозор ва иқтисоди бозорӣ дар як маъно тасаввур карда мешаванд. Бозор ҳамчун ҷузъи мушаххас дар ташаккул ва густариши иқтисоди бозорӣ нақш ва мақоми бузург дорад. Кулли муносибатҳои бозорӣ низоми иқтисоди бозориро ташкил медиҳад.

Давлат ҳамчун субъекти хоҷагии бозорӣ (ба сифати харидор) бо воситаи муассисаҳои давлатӣ ва ташкилотҳои буҷавӣ, ки вазифаи танзими давлатии иқтисодро ба зима доранд амал мекунанд. Давлат дар шахсияти ҳукумат молу маҳсулотҳои гуногун, аз ҷумла: дар бозори меҳнат – қувваи коргарӣ барои адои хизмат дар ташкилотҳои давлатӣ (ҳукумат, вазорат, кумитаҳо); аз бозори воситаҳои истеҳсолот – мошин, дастгоҳ, ашё, яроқу аслиҳа; аз бозори предметҳои истеъмолӣ – неъматҳову хадамот; аз бозори иттилоот ва бозори ақлонӣ – тадқиқотҳои илмӣ, ихтироотҳо, коркарди илмӣ ва ғайраро харида гирифта, ба манфиати баланд бардоштани сатҳи инкишофи иқтисод ва рифоҳи ҷомеа истифода мекунад.
Ба сифати фурӯшанда давлат ҳамчун фурӯшандаи хадамот, замин, захи-раҳои табиат, ашё, манзил, маҳсулоти корхонаҳои давлатӣ ва ғайра баромад мекунад. Одатан, вазни қиёсии хариди давлатӣ нисбат ба фурӯши молу маҳсулот зиёдтар мебошад. Даромади давлат, аслан на аз ҳисоби фурӯш ва пешкаш кардани хадамот, балки ҷамъоварии андозҳо андӯхта мешавад.
Фирма, аз нигоҳи субъекти иқтисодӣ, ҳам ба сифати тавлидгар ва ҳам харидору фурӯшанда баромад мекунад. Барои ташкил кардани раванди истеҳсолот он ба бозор сармояи асосию гардон, қувваи коргари харида, хароҷотро бо даромад қиёс намуда, охиронро бо ташкилотҳои давлатӣ тақсим менамояд, чизҳои қимматдор ё худ зиёдатиро мефурӯшад, захираҳои табиатро ба даст меорад, ба коргарон музди меҳнат медиҳад, қарз гирифтаю онро бармегардонад.
Хоҷагиҳои хонавода, як ё якчанд воҳидҳои иқтисодие мебошанд, ки дар ҳавзаи истеъмолӣ шуғл меварзанд. Онҳо ҳамчун харидор молу хадамот, ашё ва захираҳои табиатро барои қонеъ гардонидани талаботи шахсӣ ё худ аз онҳо истеҳсол кардани неъматҳо истифода мекунанд. Ҳамчун фурӯшанда – молу маҳсулоти шахсӣ, меҳнати худ ҳамчун коргари кироя, замин ва сармояи дар ихтиёр доштаи худро метавонанд ба муомилот (фурӯш) бароранд.
Ҳамин тавр, бозор ҳамчун ягонагии ду қутби ба ҳам зид – фурӯшанда ҳамчун тавлидгари неъматҳои иқтисодӣ ва пешниҳодкунандаи молу маҳсулот ва хизматҳо ва харидор ҳамчун пешниҳодгари пул барои адои хизмат ташаккул меёбад.

Дидан карданд: 23

Мавзӯъҳои монанд:

Сиёсати зиддисилсилавии давлат (МУВОЗИНӢ ВА НОМУВОЗИНИИ МАКРОИҚТИСОДӢ: МЕХАНИЗМ ВА ИНКИШОФИ СИЛСИЛАВИИ ИҚТИСОДИ БОЗОРӢ)

Навъ ва давраҳои силсила: мавҷҳои дароз, кӯтоҳ ва миёна (МУВОЗИНӢ ВА НОМУВОЗИНИИ МАКРОИҚТИСОДӢ: МЕХАНИЗМ ВА ИНКИШОФИ СИЛСИЛАВИИ ИҚТИСОДИ БОЗОРӢ)

Силсилаи саноатӣ ва давраҳои он (МУВОЗИНӢ ВА НОМУВОЗИНИИ МАКРОИҚТИСОДӢ: МЕХАНИЗМ ВА ИНКИШОФИ СИЛСИЛАВИИ ИҚТИСОДИ БОЗОРӢ)

Назарияи силсила: нигоҳ аз диди таърих ва хусусиятҳои он (МУВОЗИНӢ ВА НОМУВОЗИНИИ МАКРОИҚТИСОДӢ: МЕХАНИЗМ ВА ИНКИШОФИ СИЛСИЛАВИИ ИҚТИСОДИ БОЗОРӢ)

Назарияи кеӣнсгароии мувозинии макроиқтисодӣ (МУВОЗИНӢ ВА НОМУВОЗИНИИ МАКРОИҚТИСОДӢ: МЕХАНИЗМ ВА ИНКИШОФИ СИЛСИЛАВИИ ИҚТИСОДИ БОЗОРӢ)

Назарияи институтсионалии мувозинии макроиқтисодӣ (МУВОЗИНӢ ВА НОМУВОЗИНИИ МАКРОИҚТИСОДӢ: МЕХАНИЗМ ВА ИНКИШОФИ СИЛСИЛАВИИ ИҚТИСОДИ БОЗОРӢ)

Назарияи классикии мувозинии макроиқтисодӣ (МУВОЗИНӢ ВА НОМУВОЗИНИИ МАКРОИҚТИСОДӢ: МЕХАНИЗМ ВА ИНКИШОФИ СИЛСИЛАВИИ ИҚТИСОДИ БОЗОРӢ)

Тақозои кулл ва омилҳои муаӣянкунандаи он (МУВОЗИНӢ ВА НОМУВОЗИНИИ МАКРОИҚТИСОДӢ: МЕХАНИЗМ ВА ИНКИШОФИ СИЛСИЛАВИИ ИҚТИСОДИ БОЗОРӢ)

Мувозинии макроиқтисодӣ, моҳият, шакл ва хусусиятҳои он (МУВОЗИНӢ ВА НОМУВОЗИНИИ МАКРОИҚТИСОДӢ: МЕХАНИЗМ ВА ИНКИШОФИ СИЛСИЛАВИИ ИҚТИСОДИ БОЗОРӢ)

Иқтисоди ниҳон ва хусусиятҳои он (ИҚТИСОДИ МИЛЛӢ ВА САМАРАИ ОН)

Коментари дохил карданд:


Коментарии худро дохил кунед!

Суммаи ин ададҳоро нависед: