|

Марҳилаҳо ва қонуниятҳои Рушди Инсонӣ

Тартибдиханда: admin

Дохил кард: Ахмедов Бахром

Санаи дохилгардида: 2018-10-17

2. Марҳилаҳо ва қонуниятҳои РИ. Аз андозагирии даромади давлат дида, андозагирии рушди инсон осонтар мебошад. Бинобар ин аксари иқтисодчиён исбот карданӣ мешаванд, ки даромади миллӣ нишондиҳандаи хуби некӯаҳволии нисоният мебошад. Вале ба ин нигоҳ накарда, байни ақидаи якум ва дуюм маъмулан алоқаи зич мавҷуд мебошад, чунки рушди иқтисодӣ воситаи муҳими рушди инсон буда, дуввумин на танҳо аз рушди иқтисодӣ ва дараҷаи даромади миллӣ вобастагӣ дорад. Инчунин он аз истифодаи захираҳои мавҷудбуда - дар мусаллаҳкунӣ ё истеҳсолоти маҳсулоти озӯқаворӣ, дар сохтмони қалъаҳо ё таъмини оби тоза сарф мешаванд, вобаста аст. Аммо натиыаи фаъолияти одамон, ба мисли иштироки демократь дар қабули қарорҳо ва ҳуқуқҳои баробари марду зан, аз даромад вобастагӣ надоранд. Бинобар сабабҳои гуфташуда, Гузориш як қатор нишондҳандаҳоро оид ба натиҷаҳои муҳими фаъолияти инсон, ки дар кишварҳои гуногуни олам ба даст оварда мешаванд, и ифода менамояд.

Ба он нигоҳ накарда, ки ин намуди нишондиҳандаҳо барои баҳо додани пешрафт дар рушди инсон дар як қаторандозаҳо асос шуда метавона, сиёсатҳо низ ба нишондиҳандаи маҷмӯии баҳогузории пешрафт эҳтиёҷ доранд, алалхусус дар чунин нишондиҳандае, ки бештар ба некӯаҳволии инсон диққаи медиҳанд, на ин ки ба даромади он. Бо ин мақсад, Гузориш оид ба рушди инсон аз аввали оғози худ шохиси рушди иқтидори инсониро мавриди нашр қарор дод. Ин нишондиҳанда дар бораи баъзе андозаҳои асосии рушди инсон тасаввуроти умумӣ медиҳад.

Агарчӣ ШРИИ нуқтаи лозимаи ҳисоб шмурда мешавад, дар хотир доштан даркор, ки нисбат ба дигар андозагириҳои маҷмӯӣ, ки онро ифода менамоянд, консепсияи рушди инсонӣ васеътару мураккабтар аст, ҳатто агар онҳо бо дигар нишондиҳандаҳо дар шакли пайваста ҳам қарор дошта бошанд. ШРИИ параметри фарогириранда намебошад. Он ҷабҳаҳои муҳими рушди инсонро дар бар нагирифта, пеш аз ҳама имконияти иштирок дар қабули қарорҳое, ки ба ҳаёти шахсе таъсир расонда, ба манфиати эҳтироми дигар узвҳои ҷомеа бошад. Инсон метавонад сарватманд, солим ва босавод бошад, аммо набудани имконияти мазкур ба рушди вай монеа ба миён меорад. Сарфи назар кардани андозаи мазкури рушди инсон дар ШРИИ аллакай аз давраҳои Гузоришҳои аввали рушди инсон аён гардид ва аз ин лиҳоз он боиси дар соли 1991 ба миён овардани шохиси озодии инсон ва соли 1992 шохиси озодии сиёсӣ гардид. Аз соли ворид гардиданашон ягон параметре дурудароз арзи вуҷуд накардааст ва ин аз он шаҳодат медиҳад, ки ин гуна усули аз рӯи миқдор андозагирии чунин ҷабҳаҳои мураккаби рушди инсон душвор мебошад.

Қайд кардан зарур аст, ки ҳадафи асосии рушди инсонӣ интаъсиси чунин як муҳити сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ, фарҳангӣ ва экологие мебошад, ки барои таъмини неъматҳои моддӣ ва имконияти ба қадри кифояву дароз доштани ҳаёти солиму бунёдкорона ба одамон мусоидат намояд.

Консепсияи рушди инсонӣ дорои чор ҷузъи асосӣ мебошад: Маҳсулнокӣ (самаранокӣ). Одамон бояд дорои имконияти баланд бардоштани самаранокии фаъолияти ҳаёти худ буда, комилан дар ҷараёни таъсиси даромад ширкат варзанд. Бинобар ин, рушид иҷтисодӣ яке аз ҷузъҳои иқтидори инсонӣ мебошад.

Баробарӣ. Ҳамаи одамон аз аввал сар карда бояд дорои имкониятҳои баробар ба ҳаёти иқтисодӣ бошанд, ва аз ин хотир тамоми монеаҳое, ки сади роҳи пешиҳод гардидани чунин имкониятҳои мебошад, бояд аз миён бурда шаванд.

Устуворӣ. Дастрасӣ ба имкониятҳои бояд на танҳо барои насли ҳозира, балки барои насли оянда низ таъмин карда шавад. Бо мақсади мусоидати рушди устувори инсонӣ зарур аст, ки тадбиқи ҳама гуна сармоя – моддӣ, инсонӣ, табиӣ таъмин карда шуда, пеши роҳи пайдошавии қарзҳоро гирифта шавад, то ки онҳо ба дӯши насли оянда наафтанд.

Васеъгардонии имкониятҳо. Тараққиёт бояд дар доираи манфиатҳои шаҳрвандон ва заҳматҳои худи онҳо амалӣ гардад. Одамон бояд дар ҷараёни қабули қарорҳое, ки ҳаёти онҳоро муайян месозад, ҳамаҷониба иштирок намоянд. Онҳо бо қобилияти имконпазири муайян ба буднее меоянд. Вазифаи рушди инсонӣ аз таъсис додани чунин муҳите иборат аст, ки дар он ҳар як фард метавонад қобилиятҳои худро равнақ диҳад, ва имкниятҳои чунин равнақдиҳӣ бояд беш аз беш
вусъад дода шаванд.

Ҳамин тариқ, зиёд намудани имкониятҳо ба баланд дардоштани самаранокии одамон тавре мусоидат менамояд, ки одамон метавонанд агенти пурсамари рушди иқтисодӣ бошанд. Дар навбати худ, рушди иқтисодӣ бояд бо тақсимоти баробари натиҷаҳои он, ки барои ҳам насли ҳозира ва ҳам ояндагон дастрас бошанд, ҳамоҳангӣ дошта бошад. Ва билохир, барои ҳамаи одамон бояд салоҳияти ширкат дар ҷараёни қабули қарорҳое, ки ба ҳаёти онҳо муассир мебошанд, дода шавад.

Консепсияи рушди инсонӣ бо назарияҳои одатии тараққиёти иқтисодӣ мухолиф набуда, аниқтараш тарафдори рушд ва таъсиси ҷойҳои корӣ мебошад.

Фарқияти байни мактабҳои рушди иқтисодӣ ва рушди инсонӣ дар он аст, ки якумин диққати худро махсусан ба васеъгардонии танҳо як интихоб – даромад – равон намуда, дуввумин бошад васеъгардонии ҳамаи шаклҳои интихоби инсонро ифода менамояд, новобаста аз он ки интихоби иқтисодӣ аст, иҷтимоӣ, фарҳангӣ ё ин ки сиёсӣ аст. Дар доираи консепсияи зикргардида чунин проблемаҳои инсоният мавриди таҳлил қарор мегиранд: рушди иқтисодӣ, савдои байналмилалӣ, дефитсити буҷет ва сиёсати пулӣ, шуғл, баробарҳуқуқӣ, хизматрасониҳои асосии иҷтимоӣ ва низоми таъмини иҷтимоӣ барои камбизоатон.

Ғояи алоқамандии ҳамдигар байни рушди инсонӣ ва рушди иқтисодӣ ҳанӯз дар Гузориши нахустин оид ба рушди инсонӣ ва баъдтар муфассалтар дар Гузориши соли 1996 мавриди таҳқиқ қарор гирифта, дар онҳо ба таври дақиқ гуфта шудааст, ки «рушди инсонӣ ин ҳадаф буда, рушди иқтисодӣ танҳо воситаест барои ба дастовардани он». Албатта, рушид иқтисодӣ омили мшими пешрафти ҷомеа ба шумор меравад. Бо зиёд гардидани боигарии умумии давлат он имкониятҳои хуби давлатро барои мубориза алайҳи қашшоқӣ ва ҳалли дигар масоили иҷтимоӣ васеъ менамояд. Вале бесёр чизҳо аз модели рушди иқтисодӣ ваобастагӣ доранд. Рушди босуръати иқтисодӣ метавонад аз ҳисоби истифодаи бошиддати захираҳои табиӣ ба даст оварда шавад ё фишори таваррумро ба миён орад, ки дар охир ба таназзул оварда мерасонад. Ғайр аз он, дараҷаҳои босуръати рушд маънои онро надорад, ки афзоиши зарурии шуғл низ ҳатман таъмин мебошад. Мувофиқи консепсияи рушди инсонӣ рушди иқтисодӣ дар он сурате ба таҳкими иқтидори инсонӣ мусоидат мекунад, ки агар рушд на танҳо боиси баландшавии сатҳи даромад ба ҳар сари аҳолӣ гардад, балки он ба доштани дараҷаи кифояи хароҷоти давлатӣ, ки ба соҳаи иҷтимоӣ маблағгузорӣ карда мешавад, мусоидат менамояд, на ин ки масалан дар мусаллаҳкунӣ, инчунин он бо тақсимоти одилонаи захираҳои иқтисодӣ ҳамоҳанг бошад.

Баланд намудани сатҳи истеҳсолот дар консепсияи рушди инсонӣ на ҳамчун ҳадаф, балки ҳамчун восита барои зиндагии арзанда баррасӣ карда мешавад. Илова бар он, алоқаи баръакс низ вуҷуд дорад - тавассути баланд бардоштани сатҳи рушди одамон ба дараҷаи баландтари рушди истеҳсолот оварда мерасонад. Одамон воситаи афзоиши истеҳсолот намебошанд. Баръакс, афзоиши ҳаҷми истеҳсолот бояд ҳамчун воситаи баланд бардоштани сатҳи зиндагии одамон баррасӣ карда шавад. Ҳадафи аслӣ ин таъмини ҳамалоқамандӣ байни рушди иқтисодӣ ва рушди инсонист, аз он ҷумла, бо кадом роҳҳо даромадҳои ҷамъшударо ба имкониятҳои боз ҳам васеътар барои инсон табдил додан мумкин мебошад.

Хусусияти фарқкунандаи консепсияи рушди инсонӣ дар дастурамал ифоода гардидааст, ки тибқи он «барои таъмини ҳаёти арзанда ба одамон даромади калони беохир лозим нест». Даромади баландтар дар умум ба вусъатёбии интихоби инсонӣ мусоидат намояд ҳам, лекин таъсири он бо афзудани даромад сустар мегардад.

Даромад мувофиқи консепсияи рушди инсонӣ – ин танҳо як интихобе аст, ки инсон мехост доро бошад, агарчӣ ва хеле назаррас. Вале он наметавонад ҳамаи душворӣ ва гуногуншаклии ҳаёти инсониро муқаррар намояд. Тандурустӣ, маориф, муҳити сукунат, озодии амал ва сухан масоили хуле муҳим ба шумор мераванд. Бинобар ин, таарққиёт бояд аз танҳо афзоиши даромад ва боигарӣ дида зиёдтар бошад. Одамон бояд ҳадафи он дониста шаванд. Даромад ҳадафи ниҳоӣ маҳсуб наёфта, он фақат воситаи васеъ намудани имкониятҳои одамон дар боби иқтисодиёт, фаъоияти ҷамъиятӣ, маориф, тандурустӣ ва ғайраҳо мебошад.

Дар консепсияи рушди инсонӣ ду сабабе мавриди баррасӣ қарор доранд, ки аҳамияти хоса ба даромади моддӣ кори саҳв мебошад. Якум, андухтани сарват барои ҷомаи амал пӯшидани орзуҳои инсонӣ шарти зарурӣ намебошад. Барои ҷомеа дар пойдор намудани демократия, баробарҳуқуқии мардону занон, ҳифз ва равнақи мероси фарҳангӣ бой будан шарти ҳатмӣ нест. Дуввум ин, ки орзуҳои инсонӣ нисбат ба некӯаҳволии иқтисодӣ бештар вусъат меёбанд. Одамон метавонанд умри дароус солим аз сар гузаронанд, ба фарҳангу илм ҳамроҳ шаванд, табиатро ҳифз намоянд ва мувофиқи он зиндагӣ намоянд.

Принсипе, ки дар асоси он мухолифати байни максималӣ кардани боигарӣ ва рушди инсонӣ ҳал карда мешавад, чунин сохта мешавад: «Боигарии миллӣ метавонад имкониятҳои интихоби одаморо васеъ намояд». Лекин, мутаассифона рӯх надодани ин ҳолат ҳам аз эҳтимол дур нест. Дар ин ҷо муайянкунанда ин на худи боигарӣ аст, балки чӣ гуна онро кишварҳои гуногун истифода мебаранд. Ва то он замоне, ки ҷомеа дарк накунад, ки боигарии асосӣ – ин одамонанд, ташвиши зиёдатӣ оид ба истеҳсоли неъматҳои моддӣ ҳадафҳои ниҳоии мукаммал намудани ҳаёти одамонро заиф мегардонад».

Дидан карданд: 438

Мавзӯъҳои монанд:

Консепсияи гузариши Ҷумҳурии Тоҷикистон ба рушди устувор

Меъёр ва индикаторҳои рушди устувор

Масъалаҳои асосӣ ва боҳамалоқамандӣ

Марҳилаҳо ва қонуниятҳои Рушди Инсонӣ

Моҳияти Рушди Инсонӣ ва ташаккули категорияҳои Рушди Инсонӣ

Коментари дохил карданд:


Коментарии худро дохил кунед!

Суммаи ин ададҳоро нависед: