|

Таснифи меваҷот

Тартибдиханда: admin

Дохил кард: Ахмедов Бахром

Санаи дохилгардида: 2018-09-25

Вобаста аз хосияту хусусиятҳояшон меваҳоро ба чунин гурўҳҳо тақсим менамоянд: а) меваҳои тухмдор - себ, нок, биҳӣ; б) меваҳои донакдор - зардолу, олу, шафтолу, гелос ва ғайра; в) меваҳои чормағзмонанд - чормағз, писта, бодом; г) буттамеваҳо - ангур, тамашк (малина), қулфинай (клубника); д) меваҳои субтропикӣ ва тропикӣ - лимон, мандарин, афлесун, хурмо, анҷир, ананас ва банан.

 а) Меваҳои тухмдор
Меваҳои тухмдор дар савдо ва дар мевапарварӣ назар ба дигар гурўҳҳои меваҳо мавқеи калонро ишғол менамоянд. Қимати баланди ғизоӣ доштани меваҳои тухмдор асосан ба он вобаста аст, ки дар таркиби онҳо ангиштоб ва витаминҳо мавҷуданд. Дар меваҳои ин гурўҳ моддаҳои аҳамиятнок - кислотаҳои органикӣ, моддаҳои даббоғӣ ва пайвастагиҳои минералӣ зиёдтар дучор мешаванд.
С е б. Аз меваҳое, ки аз дарахтону буттаҳо тайёр карда мешаванд, қариб се чоряки он ба себ мувофиқ меояд. Себ қариб дар ҳамаи ноҳияҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон парвариш карда мешавад. Себро ба шакли тару тоза ва хушк истеъмол мекунанд, дар шираворпазӣ, мураббопазӣ истифода бурда, дар шакар парварда мекунанд. Аз себ консерва ва шароб тайёр кардан мумкин аст. Дар маркази меваи себ узак ҳаст, ки дар он одатан 5 хоначаи тухмии дорои деворҳои пергаментмонанд ҷойгир шудааства дар хоначаҳо тухмҳо мавҷуданд. Пўсти себ аз ҷиҳати сохт тунук, ғафс, нарм ё сахт мешавад. Ранги пўсти себ ҳар хел мешавад. Баъзе намудҳои себ пўсти якранг, сабз ё зардчатоб доранд, баъзе намудҳои он дуранга мешаванд, яъне ранги асосӣ ва ранги иловагӣ доранд. Ранги иловагӣ мумкин аст яклухт ё рах-рах бошад. Себҳо бо шакл, андоза, сохти думчаи меваашон ва бо аломатҳои дигар аз ҳамдигар фарқ мекунанд.
Зиёда аз 10 ҳазор намуди себ маълум аст, ки ҳамаи онҳо ҳамчун намудҳои саноатӣ ба кор бурда намешаванд. Себҳо аз ҷиҳати вақти пухтан ва мўҳлати нигоҳ доштан ба себҳои тобистона, тирамоҳӣ ва зимистона тақсим мешаванд. Навъҳои себи тобистона дар моҳҳои июль - август мепазанд. Хусусияти ин себҳо аз он иборат аст, ки баъд аз ҷамъоварӣ бисёр нигоҳ дошта намешаванд ва ба кашонидан тобовар нестанд. Себи моҳтобӣ намудест, ки калониаш мўътадил буда шаклаш гирдак ё андак конусмонанд аст. Мағзаш сершираи тухмдор буда, одатан маззаи турш дорад, шириниаш кам аст. Ин себро баъд аз ҷамъоварӣ намудан 10-15 рўз нигоҳ доштан мумкин аст. Себӣ тиллоии пешпазаки хитоии мичуринӣ намудест, ки меваҳои хурд ва мудаввари дуруст дошта, ранги пўсташ зарди тиллоӣ мешавад. Мағзаш сершираи ширини нозук буда, аз ҳама пешпазак ба ҳисоб меравад.
Намудҳои себи тирамоҳӣ аз рўзҳои охири моҳи август то нимаи аввали моҳи октябр мепазанд. Онҳоро назар бо себҳои тобистона муддати дароз нигоҳ доштан мумкин аст. Бисёр себҳои тирамоҳиро аз нав кор карда истифода мебаранд.
Боровинӣ - себи шаклаш гирдак ва калониаш мўътадил буда, ранги пўсташ зарди пасту андак гулобӣ мебошад ва мағзаш сершираи туршмаза аст. Ин себро то як моҳ нигоҳ доштан мумкин аст. Аниси махмалин намуди дерпазак буда, бисёр хушмаза аст, ба кашонидан ва нигоҳ доштан тобовар мебошад. Калонии меваҳояш мўътадил буда, пўсташ ҳамвори рахшон ва рангаш зарди сабзтоб аст.
Намудҳои себи зимистона аз ҷиҳати иқтисодӣ фоиданок мебошанд, зеро онҳоро дар анборҳои махсус ба муддати муайян низ нигоҳ доштан мумкин аст. Баъзе намудҳои себҳои зимистонаро ба монанди семиренко то ҳосили нав нигоҳ медоранд.
Н о к дар мевапарварӣ ҷои камро ишғол менамояд. Беҳтарин намудҳои нок дар ноҳияҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон парвариш карда мешаванд. Нокро тару тоза истеъмол менамоянд, хушк мекунанд, инчунин аз нок кампот, мураббои ғафс ва консерва тайёр кардан мумкин аст. Нок мағзи бисёр нозук ва латиф дошта, миқдори қандаш зиёд мебошад.
Нок ҳам ба мисли себ аз ҷиҳати вакти пухтанаш ба тобистона, тирамоҳӣ ва зимистона тақсим мешавад. Намудҳои ноки тобистона аз моҳи июл то август мепазанд ва онҳоро бисёр нигоҳ доштан мумкин нест. Нокҳои тирамоҳӣ дар моҳи сентябр мепазанд ва онҳоро дар ҳарорати паст 2-3 моҳ нигоҳ доштан мумкин аст. Нокҳои зимистона аз моҳи сентябрь то октябр мепазанд, баъд аз канданашон ранг ва маззаи хуб пайдо мекунанд. Намуди ноки тирамоҳӣ Берс-бокс шакли шишамонанд дошта, ранги пўсташ тиллогуни норинҷӣ мешавад. Аз намудҳои тирамоҳӣ навъи беҳтарин ба ҳисоб меравад ва то моҳҳои декабр-январ нигоҳ доштан мумкин аст. Ноки октябр намудест, ки И.В.Мичурин рўёнда буд, калонии меваҳояш мўътадил буда, ранги пўсташ сабз ва доғи паҳни ҷигаритоб дорад.
Намуди берс зимистона мебошад, меваҳояш сербар, паҳлўҳояш нобаробар аст, шаклаш зебо буда, андозааш мўътадил ё калон мешавад. Ранги пўсташ дар вақти кандан сабзӣ сафедтоби хира буда, нуқтаҳои хурди хокистаранги зангмонанди зерипустӣ дорад. Дар вакти нигоҳ доштан ранги меваҳо зард шуда, бо сурхии баланди ҷигартоб пўшида мешаванд. Меваҳояшро то моҳӣ апрел нигоҳ доштан мумкин аст.
Б и ҳ ӣ. Онро себбиҳӣ ҳам мегўянд, асосан дар Украина, Молдова, Кавказ ва Осиёи Миёна, аз он ҷумла дар Тоҷикистон парвариш карда мешавад. Одатан биҳӣ ба монанди дарахт ва дарахти бутташакл мерўянд, меваҳояш аз рўи намуд ба меваҳои себ ва нок монанд аст. Биҳӣ дар шароити Тоҷикистон охирҳои моҳи сентябр- октябр мепазад. Меваҳоро дар ҳолати қариб пухта расидан ҷамъоварӣ менамоянд ва дар вақти нигоҳ доштан пурра пухта мерасанд. Дар ҳолати тару тоза биҳиро кам истифода мебаранд, чунки сахт аст.
Аз меваҳои биҳӣ компот, мураббо, ҷем тайёр менамоянд ва онро хушк мекунанд. Инчунин биҳиро барои хушлазат кардани баъзе таомҳо истифода мебаранд ва барои кашонидан тобовар мебошад. Меваҳои биҳӣ калон буда 300 - 600г мешавад, намудаш себ ё нокмонанд аст. Пўсташ сабзи зардчатоб мебошад. Дар таркиби биҳӣ моддаҳои мадҳушкунанда (0,2-1,8)%, моддаҳои рангдиҳанда (0,75- 3,2)% ва кислотаҳои органикӣ (1,3 - 2,0)% дучор мешаванд. Аз рўи мўҳлати пухта расидан биҳиро ба биҳии тирамоҳӣ ва зимистона тақсим менамоянд. Намудҳои тирамоҳӣ 2-3 моҳ ва зимистона то моҳи март - апрел нигоҳ дошта мешаванд. Ба намудҳои васеъ паҳншудаи биҳӣ- тезпазак, самарқандӣ, ширин, нон- беги, себмонанд, нокмонанд, хоразмӣ ва ғайраҳо дохил мешаванд.

б) Меваҳои донакдор
Меваҳои донакдорро бо тарзу усулҳои гуногун истифода мебаранд. Онҳоро бисёртар ба шакли тару тоза истеъмол мекунанд. Аз ин меваҳо кампот, мураббо, ҷем, шарбат тайёр карда, инчунин онҳоро хушк менамоянд. Меваҳои қиматбаҳои донакдорро ба монанди шафтолу, зардолу, олу, гелос ва ғайраро дар ноҳияҳои Ҷумхурии Тоҷикистон парвариш мекунанд. Меваҳои донакдори тару тозаро аз охири моҳи май то моҳи сентябр дар шароити Тоҷикистон ба фурўш мебароранд. Аз ҳама пештар гелос ва баъд зардолу, олу, шафтолу мепазад.
З а р д о л у ва ш а ф т о л у. Ин меваҳо зироатҳои хеле пурқимат буда, дар Ҷумҳурии Тоҷикистон ва дигар ҷумҳуриҳо васеъ паҳн гардидаанд. Зардолу ба ду гурўҳ тақсим мешавад: 1) гурўҳи зардолуи хасак, ки рўяш патдор буда, мағзаш ордмонанд аст;
2) гурўҳи зардолуи луччак, ки пўсташ ҳамвор буда, мағзаш сершираи ширин аст. Зардолу мувофиқи тарзи истеъмолаш ба зардолуи сари дастархонӣ, консервӣ ва ғўлингӣ тақсим мешавад. Намудҳои зардолуи ғўлингӣ асосан дар ноҳияҳои гирду атрофи ҷумҳуриамон паҳн шудаанд. Ба беҳтарин намудҳои сари дастархонӣ - моҳтобӣ, сафедак, ҷавпазак, қандақ, мирсанҷалӣ, бобоӣ ва ғайра дохил мешаванд.
Маҳсулоти аз нав кор кардашудаи зардолу - ғўлинг, аштақ, мағз ва ғайраҳоро тамоми фасли сол дар бозорҳои ҷумҳурӣ дидан мумкин аст, ки ҳамарўза аз онҳо истифода мебаранд. Миқдори зиёди ин маҳсулот аз Тоҷикистон ба дигар ҷумҳуриҳои собиқ Шўравӣ содирот карда мешавад, ки аҳамияти иқтисодӣ дорад.
Шафтолу ҳам ба ду гурўҳ тақсим мешавад: шафтолуи патнок ё шафтолуи ҳақиқӣ, ки рўи пўсташонро пат пўшидааст ва шафтолуи лучак, ки пўсташ пат надорад. Шафтолуи пўсташ пат надоштаро нектарин меноманд. Шафтолу зоҳиран ба зардолу монанд аст. Вале онҳо аз ҷиҳати маззаи мағзашон ва сохти донакҳояшон аз якдигар фарқ доранд.
О л у дар Ҷумҳурии Тоҷикистон васеъ паҳн гардидааст. Қариб 30 намуди олу маълум аст, ки аз онҳо 5 намудаш аҳамияти амалӣ дорад. Аз олуҳо бештар « ҳиротӣ » ва « ренклод » васеъ паҳн шудаанд.
Ҳиротӣ бисёр намудҳои мобайнӣ дорад, ки бештар барои тайёр намудани олуи хушк истифода бурда мешавад. Шакли мевааш дарозрўяи тухмшакл буда, пўсташ сахти рангаш кабуди баланди бунафштоб аст.
Ренклод олуест, ки бисёр намудҳоро дар бар мегирад. Аз ҳама бештар ренклоди сабз паҳн гардидааст, ки калонии мевааш мўътадил буда, рангаш зарди сабзтоб аст. Мағзи меваи пухтагиаш сершираи ширин буда, донааш аз мағзаш ба осонӣ ҷудо мешавад ва аз он бештар мураббо мепазанд. Олуҳои меваашон хурд низ маълуманд, ки ба онҳо мисол шуда метавонанд: олуча, куксултон, терн ва мирабел.
Ранги олуча зард, гулобӣ ва сиёҳ мешавад. Вай одатан хурд буда, донааш паҳни гирдак аст ва миқдори зиёди кислотаю моддаҳои рангкунанда дорад. Аз олучаи аз нав коркардашуда мураббо, кампот, пастила, мармелад ва ғайра тайёр менамоянд. Олучаи зардро дар ҳарорати паст як чанд моҳ нигоҳ доштан мумкин аст. Терн растаниест, ки меваҳояш хурди гирдак буда, рангаш кабуди баланд аст ва ба миқдори зиёд моддаҳои даббоғӣ ва кислотаҳои озод дорад.
Г е л о с қариб дар ҳамаи ноҳияҳои чумҳуриямон парвариш карда мешавад. Чунин намудҳои гелос маълум мебошанд: а) гелоси владимирӣ- калонии меваҳояш мўътадил буда, сершира, турш-ширин аст, шакли мудаввар ва баъзан шакли шалғаммонанд дорад. Ранги мевааш сиёҳ ё сиёҳи сурхчатоб буда, намуди беҳтарин ба ҳисоб меравад; б) намуди гелоси лўбиёгӣ – андозаи мевааш калон, рангаш сурхи баланд, мазааш турш ва мағзаш сахт аст. Ин намуд ба кашонидан нисбатан тобовар мебошад. Намуди гелоси серҳосили мичуринӣ, ки И.В.Мичурин рўёнидааст, дерпазаки хеле устувор ва серҳосил мебошад.

в) Меваҳои чормағзмонанд
Чормағзмонандҳо хўроквории хеле пурғизо ба ҳисоб мераванд, чунки равған ва сафедаи зиёд доранд. Дар таркиби чормағз (40% -70)% равған ва (15-22)% сафеда мавҷуд мебошад. Чормағзро тару тоза истеъмол менамоянд ва дар саноати ҳўрокворӣ васеъ истифода мебаранд. Аз баъзе намудҳои чормағз равған гирифтан мумкин аст. Чунин намуди чормағзмонандҳо зиёдтар дучор мешаванд - чормағз, писта, бодом, ки ва онҳоро дар Тоҷикистон ба таври васеъ истифода мебаранд.
Ч о р м а ғ з дар Тоҷикистон хеле хуб нашъунамо меёбад. Рўи чормағро пўсти ғафси сабз пўшидааст ва ҳангоми пухтани чормағз кафида ба ду ҳисса ҷудо мешавад ва чормағзе, ки пўсти чўбин дорад, аз даруни он озод мешавад. Чормағзи хом ба миқдори зиёд витамини С дорад, аз ҳамин сабаб як қисми ҳосили чормағзро дар вақти ҳом буданаш барои тайёр намудани маҳсулоти сервитамини С ба кор мебаранд. Аксар вақт чормағзро аз пўсташ ҷудо карда бо номи мағз мефурўшанд, ва дар ин ҳол мағзи он 30% - и вазни чормағзи бутунро ташкил медиҳад. Мувофиқи андоза аз пўст ҷудошавӣ ва пур будани мағзаш чормағзро ба навъҳои олӣ, 1-ум ва 2-юм тақсим мекунанд.
П и с т а дар ҷумҳурии мо асосан дар ҷангалҳо ва дар кўҳҳо мерўяд. Писта ба ду гурўҳ тақсим мешавад: 1) пистаи муқаррарӣ ё кўҳӣ, ки нисбатан хурд аст; 2) пистаи боғӣ, ки калонтар мешавад.
Пистаро баъд аз пухтан меғундоранд, зеро чормағз ва пистаи хом аз пўсташ ҷудо намешаванд ва бисёртар обу камтар моддаҳои ғизои доранд, инчунин зуд вайрон мешаванд. Дар вакти муайян намудани сифати писта ва чормағз чунин нишондодҳо ба назар гирифта мешавад: дараҷаи пур будани мағз, мазаи мағз ва миқдори мағз вобаста ба ғафсии пўст. Мағзи писта мувофиқи андоза, пуррагӣ ва хушсифат буданашон ба навъҳои олӣ ва 1- ўм тақсим мешаванд.
Б о д о м дар ҳолати худрўй ва маданӣ дар тамоми ҷумҳуриамон ба таври васеъ паҳн шудааст.
Меваи бодом дарозрўяи тухммонанд буда, пўсти сахт ва нарм дорад. Мағзи бодом ширин ва талх мешавад. Намудҳои бодоми ширинро ба шакли тару тоза, шўр истеъмол менамоянд ва ба ғайр аз он дар саноати хўрокворӣ, хусусан маҳсулоти қаннодӣ васеъ истифода мебаранд. Бодоми талх барои ҳосил намудани равғани қиматбаҳо истифода мешавад, ки он барои саноати атторӣ ва кимиёӣ ҳамчун ашьёи хом лозим аст. Меваи хоми бодом ҳам ба мисли меваи хоми чормағз, пардаи сабзӣ мевагӣ дорад.

г) Буттамеваҳо
Буттамеваҳо яке аз зироатҳои зуд мевадиҳанда ба ҳисоб мераванд ва аз ҳамин ҷиҳат нисбат ба растаниҳои дарахтӣ бартарӣ доранд. Буттамеваҳои бештар паҳн шударо ба се гурўҳ тақсим мекунанд: 1)Буттамеваҳои ҳақиқӣ - меваҳои алоҳида доранд, тухмҳояшонро мағз иҳота кардааст ва ба ин гурўҳ дар шароити Тоҷикистон ангур дохил мешавад. 2)Буттамеваҳои мураккаб меваҳои бисёр доранд, ки онҳо дар думчаи умумӣ ҷамъ шудаанд. Ба ингуна меваҳо тамашк (малина) дохил мешавад. 3)Буттамеваҳои қалбакӣ - қисми ба хўрдан бобашон гулбини калон шударафтаи сершира ва нозуки онҳо ба ҳисоб меравад, ба ингуна меваҳо қулфинай дохил мешавад.
Буттамеваҳоро ба шакли тару тоза ва ба намуди аз нав кор кардашуда, васеъ истифода мебаранд. Аз онҳо мураббо ва май тайёр кардан мумкин аст, хушк мекунанд ва баъзеи онҳоро барои мақсади табобатӣ истифода мебаранд. Аҳамияти ғизоии буттамеваҳо бо он вобастааст, ки дар таркибашон миқдори зиёди қанд, кислота, моддаҳои минералӣ ва инчунин каротину витамини С доранд.
А н г у р растании гармидўст ба ҳисоб меравад ва дар Тоҷикистон васеъ паҳн шудааст. Ангур миқдори зиёди қанд дорад, ки дар таркиби он глюкоза ва фруктоза (16 – 25%) - ро ташкил медиҳанд. Вай инчунин кислота, моддаҳои даббоғӣ, моддаҳои минералӣ, витаминҳои С ва гурўҳи В дорад.
Ангур аз пўст, мағз ва тухмҳо иборат аст, ки вазни хоси ин қисмҳои ангур мувофиқи намуд, иқлим, боришот ва дигар шароитҳо каму зиёд мешавад. Ба ҳисоби миёна миқдори пўсти ангур (2 – 9%), мағзаш (85 – 90%) ва тухмхояш то 5% шуданаш мумкин аст. Рўи пўсти ангур ба пардаи муммонанд пўшида шудааст, ки вай ангурро аз вайрон шудан муҳофизат менамояд ва меваҳоро хушнамуд мекунад. Мағз ва шираи ангур одатан беранг аст. Моддаҳои рангкунанда асосан дар пўсти ангур ҷойгир шудааст. Ангури пўсти нисбатан ғафс дошта барои ба роҳҳои дур кашонидан тобовар буда, нағз нигоҳ дошта мешавад. Миқдори тухмҳои ангур мувофиқи навъаш то 4 адад дар як дона шуданаш мумкин аст. Намудҳои ангури бе тухм ба монанди кишмиш мавҷуданд. Тухми ангур (4 – 19%) равған, (1,8 – 3%) моддаҳои даббоғӣ дорад, ки онҳо дар раванди майкашӣ ба даруни шираи он афтода, ба май мазаи тундӣ мебахшад.
Намудҳои ангур мувофиқи мақсади истифодашавиашон ба се гурўҳ тақсим мешаванд: а) намудҳои саридастархонӣ; б) майкашӣ;
в) мавизӣ. Ин тақсимот то як дараҷа шартӣ мебошад, чунки бисьёр намудҳои ангурро бо 2 – 3 мақсад истифода мебаранд.
Барои намудҳои саридастархонии ангур чунин хусусиятҳо шарт аст: ангур бояд калон, рангу шаклаш зебо, миқдори кислотааш нисбатан кам ва қандаш зиёд бошад. Намудҳои майкашии ангур ба миқдори зиёд қанд ва нисбати намудҳои дигар бисьёртар моддаҳои даббоғӣ доштанаш лозим аст. Намудҳои мавизии ангур пўсти тунук доранд, тухм надоранд ва ё кам доранд, миқдори қандашон зиёд, кислотаашон мўътадил мебошад. Миқдори намудҳои ангур хеле зиёд аст. Чунин намудҳои ангурро номбар кардан мумкин аст: шабаш, мусаласӣ муқаррарӣ, мускат, асмаи сиёҳ, кишмиши сафеду - сиёҳ ҳусайнӣ, тоифӣ, дили кафтар ва ғайра.
Т а м а ш к ( м а л и н а ) қариб дар ҳама ҷо дар ҳолати ёбоӣ ва маданӣ паҳн гардидааст. Тамашкро ба шакли тару тоза истеъмол менамоянд, инчунин аз он мураббо, ҷем, май тайёр мекунанд, дар истеҳсоли молҳои қанодӣ истифода мебаранд, хушк ҳам кардан мумкин аст. Меваҳои тамашк норинҷӣ, сурх, сиёҳ мешаванд. Ду намуди тамашкро фарқ кардан мумкин аст, ки якеаш дар як сол як маротиба ва дигаре дар як сол ду маротиба ҳосил медиҳад.
Чунин намудҳои тамашк бисьёртар маълуманд:
1) Малборо меваҳои калони сурхи равшан дорад, ки бармаҳал мепазад ва ба кашондан тобовар аст.
2) Техас намудест, ки И.В. Мичурин рўёнида буд, меваҳояш калони рангаш хира, намуди бисёр хуб буда, тару тоза истеъмол менамоянд. Тамашкро мувофиқи стандарт ба навъҳои якўм ва дуюм тақсим менамоянд.
Қ у л ф и н а й ( к л у б н и к а ) ба растании ду ҷинса мансуб мебошад. Танҳо растании ҷинси модинаи қулфинай мева мебандад. Меваҳои қулфинай хурданд, аксаран пурра рангин намебошанд, бўи хуши махсусе доранд. Зироати қулфинай дар Ҷумҳурии Тоҷикистон парвариш карда мешавад ва афзалияти калони ин зироат тезпазак будани маваҳояшон мебошад. Буттаи онҳо тамоми соли шинонида шуданашон мева дода метавонад. Норасоии ин меваҳо аз он иборат аст, ки ба кашонидан тобовар нестанд ва муддати дароз нигоҳ дошта намешаванд. Қулфинай мувофиқи сифаташон ба навъҳои якўм ва дуюм тақсим мешаванд.
д) Меваҳои субтропикӣ ва тропикӣ
Ба растаниҳои мевадиҳандаи минтақаи субтропикӣ – меваҳои субтропикӣ ва ситрусӣ дохил мешаванд. Ба меваҳои ситрусӣ ва субтропикӣ афлесун, мандарин, лиму, анор, анҷир, хурмо ва ғайра дохил мешаванд. Ба меваҳои тропикӣ – ананс, банан ва дигарҳо мисол шуда метавонанд. Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон меваҳои ситрусӣ, аз ҷумла афлесун ва, хусусан, лиму дар водии Вахш парвариш карда мешавад. Дар вилояти Хатлон, Суғд ва водии Ҳисор хурмо, анҷир хуб нашъу намо меёбанд.
Дар ноҳияи Дарвоз анҷири кўҳӣ мерўяд. Меваҳои субтропикӣ бисёр хушмазза буда, миқдори зиёдӣ қанду кислота, каротин, витаминҳои С ва гурўҳи В доранд, ки онҳо ба кашонидан тобовар мебошанд. Ин меваҳоро ба шакли тару тоза истеъмол мекунанд: барои гирифтани шарбат, тайёр намудани мураббо ва равғанҳои эфирӣ васеъ истифода мебаранд.
А ф л е с у н - қариб 200 намуди он маълум аст, ки аз ҷиҳати сохт, андоза, шакл, ранг ва мазаашон аз ҳамдигар фарқ доранд. Намудҳои афлесун аз рўи сохти пўсташон ба афлесуни ғафспўст, тунукпўст; аз рўи шакли меваҳояшон ба гирдаку овалӣ; аз рўи тухм доштан ё надоштанашон ба афлесунҳои тухмдору бетухм тақсим мешаванд. Меваҳои афлесун ба кашонидан хуб тобовар мебошанд.
М а н д а р и н. Намуди грузинии он дар Кавказ мерўяд ва серҳосил аст. Меваҳои ин навъи мандарин кулўлаи андак пачақ буда, пўсташ аз мағзаш бо осонӣ ҷудо мешавад. Мағзи меваи мандарин ба
9 - 11 ҳиссаи баробар тақсим мешавад. Пухтани меваҳои мандарин вобаста ба вазъи сол аз нимаи моҳи ноябр то миёнаи моҳи декабр давом меёбад. Дар мандарин 6 зинаи пухта расидан мушоҳида карда мешавад: 1)сабзи баланд; 2) зард шудани чоряки мева; 3) зард шудани нисфи мева; 4)зард шудани се чоряки мева; 5)ранги норинҷӣ гирифтани тамоми мева; 6)пурра ранги норинҷӣ гирифта пухта мерасад. Мандаринҳое, ки дар зинаи дуюми пухта расидан ҷамъоварӣ карда мешаванд, пухтанашонро давом диҳанд ҳам, мисли мандаринҳое, ки дар зинаи шашўми пазиш канда мешаванд, хушсифат нестанд. Мандаринҳое, ки дар зинаи сеюм, чорўм ва панҷўм канда мешаванд, баъдтар ба куллӣ пазишашонро ба охир расонида метавонанд. Ин гуна мандаринҳо нисбатан хушсифат шуданаш мумкин аст.
Л и м у ҳ о и турш ва ширинро парвариш менамоянд, вале лимуҳои турш нисбатан аҳамияти калон доранд. Меваи лиму қариб ҳамеша шакли овалӣ ва ё дарозрўя дорад. Мағзи меваи лиму ба воситаи пардаҳои тунук ва шаффофи пўстӣ ба 10-12 ҳисса тақсим шудааст, ки дар ҳар кадоми онҳо 2-3 тогӣ тухми талх мавҷуд аст ва онҳо аксаран бо пўст васл шудаанд. Мағзи лиму миқдори зиёди кислотаи лимў дорад, ки сабаби туршии он ҳам дар ҳамин аст. Пўсти лиму миқдори зиёди равғани эфирӣ дорад, ки дар шираворпазӣ васеъ истифода бурда мешавад.
А н о р р о асосан дар вилояти Хатлон, Суғд ва водии Ҳисор парвариш менамоянд. Анорро асосан аз моҳи сентябр то октябр дар вақти пурра пухта расиданаш ҷамъоварӣ мекунанд. Меваҳои анор намуди лунда дошта, аз пўсти ғафси чандирӣ, ки донаҳояшро рўйпўш кардааст, иборат мебошад. Ҳар як анор дар дохили худ 400-700 дона дорад, ки дар хоначаҳои алоҳида рўйпўш карда шудааст. Ранги пўсташ аз зарди гулобӣ то сурхтоб мешавад. Меваҳои анорро аз рўи андоза ба калон (400г), миёна ( 300-400г) ва хурд (100г) тақсим менамоянд. Аз рўи миқдори кислота ба ширин ( 0,2-2%), туршуширин ( 2-3%) ва турш
( зиёда аз 3%) тақсим мешаванд. Ба навъҳои васеъ паҳн шуда: Ширин-анор, Ак-дона, Била-Мюрсал, казаки – анор, Аҷиқ-дона, шоҳ-анор мисол шуда метавонанд. Ин меваро асосан бо намуди тару тоза истеъмол мекунанд ва пўсти онро дар тибби қадим барои беморони дарди шикам ҳамчун сахткунанда истифода мебаранд.
А н ҷ и р р о бештар дар вилояти Хатлон, Суғд, водии Ҳисор парвариш мекунанд. Ин мева дар моҳи июл - август мепазад ва 1- 2 рўз нигоҳ доштан мумкин аст. Дарози меваи анҷир то 7 см ва вазнаш (10-100г) шуда метавонад. Меваҳо одатан нокмонанди пачақ ва ё пуфакмонанд буда, ранги сабз, зард, сурх ва сиёҳчатоб доранд.
Дар вақти пухта расидан дар таркиби анҷир (78-79% ) об, (15-25%) қанд, (0,2-0,3%) кислотаҳои органикӣ дучор мешаванд. Анҷирро ба намуди тару тоза истеъмол менамоянд, хушк мекунанд ва аз он мураббои хуб тайёр менамоянд. Ба намудҳои васеъ паҳншудаи анҷир - Смиринӣ, Сочигӣ, Бодоми ва Сафед дохил мешаванд.
Х у р м о р о дар Ҷумҳурии Тоҷикистон асосан дар водии Ҳисор парвариш менамоянд. Хурмо дар моҳи сентябр ва октябр пухта мерасад ва меваҳояш калон буда, рангаш зардӣ норинҷӣ мешавад. Аз рўи сифати мазааш меваҳои хурморо ба тундмаза ва ширинмаза тақсим менамоянд.
Дар таркиби меваҳои пухтарасидаи хурмо (78 - 92%) об, (13-20%) қанд, (0,1-0,2%) кислота, (0,2- 0,6%) моддаҳои рангкунанда ва витамини С мавҷуд мебошад. Хурморо бисёртар бо намуди тару тоза истифода мебаранд, барои бемории буқоқ (зоб) фоидаовар аст. Мўҳлати нигоҳдории ин мева 2 - 3 моҳ мебошад.
Б а н а н дар мамлакатҳои тропикӣ ва баъзе мамлакатҳои субтропикӣ парвариш карда мешавад. Растании банан ба монанди дарахти нахл буда, баландиаш 3-10 метр мешавад. Дар нўги дарахти банан пояи бисёр ғафси овезоне пайдо мешавад, ки дар болои он монанди спирал ба шакли нимҳалқа тўдагулҳо ҷойгир мешаванд. Адади сарҳои меваи як растанӣ 6 - 12 то шуданаш мумкин аст. Меваҳои ба якдигар ҷафсшуда ҳамели калонеро ташкил мекунанд, ки аз 150 - 200 банан иборат аст. Вазни умумии ҳамели банан 10-50 кг мешавад. Бананро дар ҳарорати камаш 120 С нигоҳ дошта, пухтанашро ба охир мерасонанд, зеро банан дар ҳарорати аз ин пасттар сифатҳои олии молии худро пайдо карда наметавонад. Ҳар як сари бананро пеш аз ба фурўш баровардан аз ҳамелҳо бурида мегиранд. Бананҳои пухтагиро аз ҷиҳати сифат ба ду навъ – навъҳои 1-ум ва 2-юм тақсим мекунанд. Мўҳлати нигаҳдории ин мева дар ҳарорати 12-15 0С ва намнокии (80 - 85%) 3 - 10 шабонарўз аст.
А н а н а с ҳам дар ҳамон ноҳияҳои тропикӣ ва субтропикие, ки банан мерўяд, месабзад. Растании ананас бисёрсола ба ҳисоб меравад. Меваи ананас тўдамевае мебошад, ки аз меваҳои бисёри ба ҳам васл гардида, иборат буда, меҳвари гўштӣ дорад ва чилғўзаи сергўшт ба вуҷуд меорад. Дар нўги мева як бандча барг мавҷуд аст.
Вазни меваи ананс (0,5- 5 кг) мешавад. Мағзи меваи ананас нозуки ширинтурш буда, бўи хуби махсус дорад ва одатан рангаш зардӣ паст мешавад. Дар таркиби меваи хуб пухтаи ананас (84 - 86%) об, (11 - 13%) қанд, (0,5 - 1,2%) кислота мавҷуд мебошад. Ананасро ба ҷумҳурии мо ба шакли тару тоза, нўшокиҳо ва консерваи онро воридот мекунанд. Нисбат ба меваи тару тозаи ананас дар шароити Тоҷикистон нўшокиҳои аз он тайёр кардашударо бисёртар истифода мебаранд.

Дидан карданд: 673

Мавзӯъҳои монанд:

Маҳсулоти ғайри моҳигии баҳрӣ

Маҳсулоти моҳигӣ

Таснифи моҳиҳои шикорӣ

Арзиши истеъмолии гўшти моҳӣ

Маълумоти умумӣ дар бораи моҳӣ

Консерваҳои гўштӣ ва ҳасибҳо

Маҳсулоти дуюминдараҷаи гўштӣ

Гўшти парандаҳои хонагӣ ва харгўш

Маълумоти умумӣ дар бораи гўшт

Маҳсулоти тухмӣ

Коментари дохил карданд:


Коментарии худро дохил кунед!

Суммаи ин ададҳоро нависед: