|

Ҳаёти иқтисодию фарҳангии Осиёи Миёна дар охири асри ХIХ ва ибтидои асри ХХ

Тартибдиханда: admin

Дохил кард: Ахмедов Бахром

Санаи дохилгардида: 2018-09-17

  1. Маорифпарварӣ дар охири асри ХIХ ва ибтидои ХХ.
  2. Фаъолияти Аҳмади Дониш ва пайравони ӯ.
  3. Ҳаракати ҷадидҳо дар Осиёи Миёна.
  4. Илм ва адабиёт дар охири асри ХIХ ва ибтидои ХХ.

Маорифпарварӣ - чун ҷараёни пешқадами давраи гузариш аз феодализм ба капитализм таъсири худро дар инкишофи маданият, илм ақидаҳои чамъиятию сиёсии мардум гузоштааст. Маорифпарварон роҳҳои барҳам додани қафомонӣ ва камбуди-ҳои ҷомеаро дар такомули маориф ва маърифатнок гардонидани оммаи халқ медиданд. Ходимони намоёни маорифпарварӣ, Осиёи Миёна ва мамлакатҳои муосири Шарқи мусулмони инҳо буданд: Аҳмад Маҳдуми Дониш, Муҳаммад Иқбол, Савдо, Ҳайрат, Асирӣ, Возеҳ, Шоҳин, Садри Зиё ва дигарон мебошанд.
Аҳмади Дониш яке аз фозилтарин одамони Бухоро ба шумор мерафт. Аҳмади Дониш ба ивази озодфикрӣ ва ақидаҳои танқидиаш ба “кофирӣ” ном бароварда буд. Бо вуҷуди ҳамин ҳам дониш ва маълумоти фавқулоддаи ӯ амиро маҷбур мекард, ки ба вай бо назари эътибор нигарад. Аҳмади Дониш ба сифати котиби сафорати амир се маротиба ба Петербург сафар карда буд.
Баъд аз хатми мадраса, туфайли ҳунари наққошиву хаттотии худ ӯ ба дарбори амир Насрулло (1826-1885) даъват шуд. Амир зираки ва фазилати Донишро фаҳмида, ӯро соли 1857 ба сафорати худ ба Петербург ба сифати мирзо ва шахси маҳрами худ таъин мекунад. Сафари дуюми Аҳмади Дониш ба Петербург соли 1869, дар замони ҳукмронии амир Музаффар (1860-1885), мирзои махсуси сафорат, сурат мегирад.
Баъди бозгашт аз сафарӣ Русия амир Музаффар ба Аҳмади Дониш рутбаи фахрии уроқро медиҳад. Соли 1874 амир ӯро ба сафарӣ сеюм ба Петербург мефиристад. Аҳмади Дониш дар сафарҳои худ ба Русия ба хулосаи амиқ омада, дар тамоми риштаҳои идораи давлатӣ ва маъмурии аморат дигаргуниҳои ҷиддиеро пешниҳод карда буд. Амир пешниҳодҳои ӯро қабул накард ва чора наандешид, ки Аҳмад аз дарбор ва ҳатто аз Бухоро дур карда шавад.
Шиносои бо Русия ва маданияти рус дар тамоми ҳаёт ва фаъолияти ӯ нақши ҳалкунанда бозид. Дар ҳамон шароити таърихие, ки Аҳмади Дониш умр ба сар мебурд барои алоқа пайдо кардан бо одамони пешқадами Русия имконият надошт ва ба пояи револутсионии масъалаи дигаргун кардани тарзи зиндагонӣ расида наметавонист. Ӯ дар ибрози мақсад ва орзӯи сиёсии худ ба шиори хаёлпарастонаи подшоҳи маърифатнок рӯ меовард.
Бузургтарин хизмати Аҳмади Дониш аз он иборат аст, ки тавонист дар атрофии худ як гурӯҳ пайравон - маорифпарварони асри XIХ-и ба монанди; А. Савдо, М. Ҳайрат, Ш.Шоҳин, Садри Зиё барин тоҷиконро муттаҳид намуд. Асари бузургтарини Аҳмади Дониш ин “Наводир –ул –вақоеъ” мебошад.
Ҷадидия ҷараёни ҷамъиятию сиёсӣ, адабию фарҳангӣ буда, сабабҳои қафомонии кишварро муайян намуда, роҳҳои наҷоти миллатро пешниҳод кардааст. Ҷадидия –(арабӣ – нав, тоза) ҷараёни буржуази либералист, ки солҳои 80 – уми асри ХIХ пайдо шуда, ибтидои асри ХХ дар Осиёи Миёна паҳн гардид. Ҷадидони Бухоро ба ҷавонтуркони Туркия пайравӣ карда, худро “ҷавонбухориён”, мухолифини худро “кӯҳнапарастон” меномиданд.
Сабаби асосии ба вуҷуд омадану инкишофи ҷадидия тараққиёти нобаробари иқтисодию сиёсии Бухоро буд. Машҳуртарин намояндагони ҳаракати ҷадидия Мирзо Абдулвоҳиди Мунзим, Маҳмудхоҷаи Беҳбудӣ, Абдурауфи Фитрат, Абдулқории Шакурӣ, Садриддин Айнӣ ва дигарон буданд. Ҷадидон рӯзнома ва маҷаллаҳои: “Самарқанд”, “Оина”, “Бухорои Шариф”, “Тӯрон” ва ғайраҳоро нашр ва паҳн мекарданд.
Соли 1910 оғози фаъолият ва ҳаракати ҷадидӣ дар қаламрави аморати Бухоро мебошад.
1) Ҷадидҳо ифодакундагони мақсадҳои ғоявии зиёиён ва буржуазияи нав ташаккул ёфта буданд.
2) Дар Осиёи Миёна мактабҳои усули ҷадидӣ кушоданд, китобҳои дарсӣ, асарҳои гуногунмазмун офариданд.
3) Тавассути ислоҳот ҷорӣ намудани баъзе навовариҳоро дар ҳаёти ҷамъиятии мардуми Осиёи Миёна талаб карданд.
4) Муқобили ҳукмронии Русияи подшоҳӣ дар Осиёи Миёна буданд: пойдории мутлақи аморатиро суст намуданд.
Ба Росия ҳамроҳ шудани Осиёи Миёна ба равнақи маданияту санъату адабиёт мусоидат кард. Бисёр мутафакирон ва шоирони Осиёи Миёна аз намояндагони пешқадами Русия сабақ мегирифтанд. Тадриҷан адабиёти кишвар ҳам пеш рафт. Пас аз забт карда шудани Осиёи Миёна аз тарафи Русия омӯзиши сарватҳои табии кищвар сар шуд. Бо ин мақсад якчанд экспедитсияҳои илмӣ, кумитаҳо оид ба омӯтани таърих, археология, забон ва ҷамъиятҳои табиатшиносон, духтурон ташкил ёфтанд. Хусусан тадқиқотчиёни рус ба монанди П.П. Семёнов, А.П. Федченко, М.С. Андреев ва дигарон саҳми арзандаи худро дар омӯзиши сарзамини Осиёи Миёна, аз он ҷумла таърихи халқи тоҷик, гузоштанд.
Эҷодиёти адибони тоҷикро аз ҷиҳати мазмун ба ду тамоил: пешқадам ва иртиҷоӣ ҷудо кардан мумкин буд. Эҷодиёти Ҳайрат, Саҳбо, Асирӣ, Туғрал, Айнӣ характери демократӣ дошта, роҳҳои азнавсозии ҷомеа ва баланд бардоштани сатҳи маданияти умумии халқро тараннум мекарданд. Дар ин давра эҷодиёти даҳонӣ, фолклорӣ ғанӣ гашта, дар маънавиёти халқи тоҷик ҷои муайянро ишғол мекард. Ба эҷодиёти адибони ватандӯстӣ тоҷик адабиёти пешқадами рус таъсири худро расонида буд.

Дидан карданд: 667

Мавзӯъҳои монанд:

Ниёкони мо: БАРМАКИЁН

Абулфазли Балъамӣ - вазири соҳибтадбири давлати Сомониён

Бузургтарин китобхонаи қадимии олам, ки баъдан сӯхта хокистар шуд

Омад хуҷаста Меҳргон, ҷашни бузурги хусравон...

Ҷомеаи ибтидоӣ. Аҷдоди тоҷикон дар давраи тараққиёти ғуломдорӣ ва феодалӣ

Ҳуҷуми муғулҳо ба Осиёи Миёна

Хоҷагӣ, маданияти моддӣ, муносибатҳои иҷтимоию иқтисодӣ, илм ва адабиёти халқи тоҷик дар аҳди Сомониён

Халқҳои Осиёи Миёна дар ҳайати Хилофати араб

Халқи тоҷик дар ҳайати давлати Шайбониён. (солҳои 1499-1599)

Халқи тоҷик дар замони ҳукмронии туркҳо

Коментари дохил карданд:


Коментарии худро дохил кунед!

Суммаи ин ададҳоро нависед: