|

Баҳои иқтисодӣ ба сарватҳои табиӣ ва ҷойгиршавии онҳо

Тартибдиханда: admin

Дохил кард: Алишер Фозилов

Санаи дохилгардида: 2018-06-11

Инкишофи иқтисодии ҷамъият, ҷойгиршавии қувваҳои истеҳсолкунанда ва фаъолияти инсон дар бисёр маврид аз таъсири муҳити географӣ, ки дар маҷмўъ он шароитҳои табиӣ ва сарватҳои онро дар бар мегирад, вобастагии зиёд дорад.
Шароитҳои табиӣ яке аз узвҳои муҳими муҳити табиӣ буда,  бевосита дар истеҳсолоти моддӣ ҷалб карда намешаванд, вале бе онҳо протсесси истеҳсолот ғайриимкон аст. Ба ин пеш аз ҳама релеф, иқлим, нури Офтоб ва ғайра дохил мешаванд. Шароитҳои мувофиқ ва ё номувофиқи табиӣ ба инкишофи иқтисодии ҷамъият ва ба ҳаёти инсон таъсири назаррас дорад.
Сарватҳои табиӣ қисми муҳими элементҳои муҳити табиӣ буда, онҳо дар протсесси истеҳсолоти моддӣ истифода бурда мешаванд. Аз онҳо бевосита ашёи саноату маҳсулоти истеъмолӣ, қувваи барқ ва ғайра истеҳсол менамоянд.
Дар навбати худ захираҳои табиӣ ба якчанд гурўҳ тақсим мешаванд:
- сарватҳои зеризаминӣ (ба ин тамоми намудҳои канданиҳои фоиданок ва сўзишворӣ дохил мешавад);
- захираҳои об, замин ва биологӣ;
- захираҳои Уқёнуси ҷаҳонӣ;
- захираҳои рекреатсионӣ.
Аз рўи истифодабарӣ захираҳои табииро ба барқароршаванда ва барқарорнашаванда ҷудо мекунанд.
Ба гурўҳи барқарорнашаванда чунин захираҳои табиие дохил мешаванд, ки минбаъд  тамоман  барқарор намешаванд ва ба онҳо нефт, ангишт ва бештари канданиҳои фоиданок шомил мебошанд. Ҳифзи захираҳои барқарорнашаванда пеш аз ҳама дар истифодаи самараноку оқилонаи онҳо ҳангоми истихроҷу коркард мебошад.
Ба гурўҳи барқароршаванда захираҳои табиӣ хок, олами набототу ҳайвонот, об, қувваи бод ва захираи Уқёнуси ҷаҳонӣ дохил мешаванд. Ин захираҳои номбурда бо мурури истифодабарӣ аз нав барқарор мешаванд. Вале барои барқароршавии онҳо шароити муайяни табиӣ зарур аст. Ба инобат нагирифтани ин шароитҳо боиси давомнок ва ё умуман қатъ гардидани протсесси барқароршавии онҳо хоҳад гашт. Аз тарафи дигар набояд фаромўш кард, ки протсесси барқароршавии захираҳои табиӣ барои ҳар як намуд дар мўҳлати ҳархела зоҳир мегардад. Масалан, барои барқарор намудани намуди ҳайвонотҳои бемаврид шикоршуда аз 5 то 10 сол кифоя аст, вале барои бешазори нобудшуда аз 60 то 80 сол камӣ мекунад. Барои барқароркунии қабати хок бошад, ҳазорсолаҳо лозим меояд. Захираҳои табиии барқароршаванда дар натиҷаи фаъолияти инсон ба захираҳои барқарорнашаванда табдил меёбанд. Инро дар мисоли тамоман нобуд шудани намудҳои набототу ҳайвонот ва қабатҳои хок дар натиҷаи эрозия (фарсоиш) дидан мумкин аст.
Дар байни боигариҳои табиӣ сарватҳои зеризаминӣ мавқеи хос доранд. Баҳои иқтисодӣ ба сарватҳои зеризаминӣ пеш аз ҳама аз нигоҳи самаранокии он дода мешавад. Ҷойгиршавии канданиҳои фоиданок дар қаъри замин якхела нестанд, ки он дар навбати худ ба хароҷоти гуногун меоварад. Ҳатто сифати захираҳои мавҷуда фарқ мекунанд, ки он низ арзиши минбаъдаи кони мазкурро муайян менамоянд. Аз ин хотир, ҳангоми истихроҷи ашёҳои минералӣ пеш аз ҳама самаранокии иқтисодии он дар мадди аввал меистад.
Аз рўи истифодабарӣ дар доираи истеҳсолот сарватҳои зеризаминиро ба се гурўҳ ҷудо мекунанд:
1. Сўзишворӣ-энергетикӣ (нефт, газ, ангишт, сланетсҳои сўзанда ва торф);
2. Маъданҳои металлӣ (металлҳои сиёҳ, ранга, нодир ва асил);
3. Маъданҳои ғайриметаллӣ (ашёи саноати кўҳӣ-кимиёвӣ, ашёи масолеҳи сохтмонӣ ва ғайра).
Яке аз хусусиятҳои асосии захираҳои канданиҳои фоиданок аз он иборат аст, ки онҳо дар қаъри замин ба таври нобаробар ҷойгир шудаанд. Аз тарафи дигар ҳар як намуди захираҳои он қонуниятҳои ба худ хоси пайдоиш ва ҷойгиршавиро доранд.
Аз рўи аҳамияти иқтисодӣ доштани канданиҳои фоиданок онҳоро ба ду гурўҳ: балансӣ (категорияи А+В+С1) ва ғайрибалансӣ (категорияи С2) ҷудо мекунанд. Ба гурўҳи балансӣ захираҳое дохил мешаванд, ки истифодабарии онҳо аз ҷиҳати иқтисодӣ самаранок буда, ба талаботи саноат ва шароитҳои истифодаи техникӣ пурра ҷавобгўй мебошад. Ба гурўҳӣ ғайрибалансӣ (категорияи С2) захираҳое дохил мешаванд, ки айни замон истихроҷи онҳо аз нигоҳи иқтисодӣ ба мақсад мувофиқ нест, вале шояд дар оянда истифода бурда шаванд.
Аз захираҳои табиӣ таъмин будани давлат – омили муҳими инкишофи иқтисодию сиёсӣ ва пешрафти истеҳсолоти ҷамъиятӣ мебошад. Намудҳои сарватҳои табиӣ, ҷойгиршавии он, ҳаҷми захира, сифат, дараҷаи тадқиқи кон ва роҳҳои истифодабарии он ба иқтидори иқтисодии мамлакат таъсири ниҳоят бузург дорад.
Талаботи ҷаҳонӣ ба захираи сарватҳои зеризаминӣ дар асри XX ва аввали асри XXI суръати хело баландро гирифт. Дар баробари зиёд шудани талабот нисбат ба ашёҳои минералӣ, ҷустуҷўй, такмили технологияи истихроҷ, ба таври комплексӣ истифодабарии конҳои металлҳои ранга ва беҳтар намудани дараҷаи истеҳсолӣ мавқеи асосиро ишғол намуда истодааст. Агар дар асрҳои миёна инсон аз қаъри замин 18 номгўй, асри XVII - 25, асри XVIII – 29, асри XIX – 47, ибтидои асри XX - 54 ва ҳоло бошад зиёда аз 200 намуди ҳархелаи ашёи минералиро истифода мебарад. Аз рўи ҳисоботи олимон инсоният дар тўли ҳастии худ аз қаъри Замин зиёда аз 180 млрд. тонна ангишт, 85 млрд. тонна нефт, 40 млрд. тонна маъдани оҳан, 280 млн. тонна маъдани мис истихроҷ кардааст. Ҳоло соле аз қаъри Замин зиёда аз 100 млрд. тонна намуди ҳархелаи ашёи минералӣ ва сўзишворӣ истихроҷ карда мешавад.
Мувофиқи тадқиқотҳои геологӣ сарзамини Тоҷикистон дорои захираҳои хело зиёди сарватҳои зеризаминӣ мебошад. Айни замон дар қаламрави мамлакат қариб 1000 кони ашёҳои гуногуни минералӣ кашф карда шудааст, ки аз ин тақрибан 100 кон мавриди истифода қарор дорад. Ҳафриётҳои бостонӣ гувоҳи онанд, ки ҳанўз дар замонҳои қадим дар ҳудуди имрўзаи Тоҷикистон истифодаю коркарди сарватҳои зеризаминӣ вуҷуд доштааст. Мувофиқи нишондоди бостоншинос М.Е.Массон дар ин сарзамин ҳанўз дар асри IV то милод конҳо кор мекарданд. Аз гуфти Геродот ва Страбон мардуми ноҳияи Қарамазор дар ҳамон аср аз мис сохтани камонғулак, офтоба ва наълро медонистанд ва тиллою нуқраро бошад, барои ороиши зарфҳои мухталиф истифода мебурданд. Як қисми кўҳистонро (аз водии Зарафшон то Истаравшан) мамлакати Бутем меномиданд. Дар ин сарзамин тилло, нуқра, мис, оҳан, сулфур ва навшодир мавҷуд будааст. Бисёр тадқиқотчиёну сайёҳон дар хусуси истихроҷи маъданҳои кўҳӣ дар Балҷувону Рашт ва Дарвоз маълумотҳои аҷиб овардаанд. Дар охири асри XIX ва авали асри XX инженери кўҳшинос Журавко-Покорский барои барқарор намудани конҳои қадима дар Дарвозу  Бадахшон  кўшиш намуда буд.
Тадқиқоти аввалини дар асоси илми омўхтани табиат ва сарватҳои зеризаминии Тоҷикистон ба номи олимони рус И.В.Мушкетов, Д.Л.Иванов, Г.Д.Романовский, А.П.Федченко, Д.В. ва дигарон, ки дар XIX ва аввалҳои асри XX гузаронида буданд, вобаста аст. Солҳои 20-ум ва 30-юми асри гузашта дар таърихи омўзиши канданиҳои фоиданоки ҷумҳурӣ гардиши муҳиме ба амал омад. Дар ин давра тадқиқотҳои экспедитсияҳои комплексии  шўравию олмонӣ  ва Тоҷику  Помир (солҳои 1928-1933), ки дар ҳайати он олимони маъруф-геологҳо А.Е.Ферсман, Д.В.Наливкин, Д.И.Шербаков, В.А.Николаев ва дигарон буданд, дар кори тадқиқу кашфи намуди конҳои нав дар Тоҷикистон ҳиссаи бузург гузоштанд.
Тадқиқотҳои минбаъдаи сарзамини Тоҷикистон зарурияти таъсис додани базаҳои илмӣ ва тадқиқотиро талаб намуд. Ба ин мақсад аввал дар базаи экспедитсияи Тоҷику Помир филиали Академияи илмҳои СССР ва дар асоси он шўъбаи геологӣ таъсис дода шуд. Барои васеъ намудани тадқиқотҳои илмӣ соли 1941 дар Тоҷикистон филиали Институти геологияи Академияи илмҳои СССР ташкил карда шуд. Соли 1951 Академияи илмҳои Тоҷикистон мустақил эълон карда шуд ва дар ҳайати он Институти геология мавқеи асосиро ишғол намуд. Солҳои тўлонӣ сарварии Институти геологияи Академияи илмҳои Тоҷикистонро академик Р. Баротов ба ўҳда дошт. Дар ин давра Институт дар тадқиқоту истифодабарии намудҳои гуногуни сарватҳои зеризаминӣ дар ноҳияҳои ҷумҳурӣ ҳиссаи хело бузург гузошт. Институти геология дар тарбия намудани кадрҳои баландихтисос низ корҳои хело зиёдеро ба сомон расонид. Кормандони Институти геологияи Академияи илмҳои Тоҷикистон дар якҷоягӣ бо Раёсати геологияи ҷумҳурӣ конҳои хело зиёди руҳ, сурб, мис, қалъагӣ, волфрам, висмут, сурма, симоб, тилло, нуқра, нефт, гази табиӣ, ангишт, сангҳои қимматбаҳо, обҳои маъданӣ кашф ва муайян намуданд. Дар асоси захираҳои сарватҳои зеризаминӣ дар мамлакат як қатор корхонаҳои металлургияи ранга, саноати кимиё, коркарди сангҳои қимматбаҳою ороишӣ, масолеҳи бинокорӣ ва ғайра бунёд карда шуданд.
Сарватҳои зеризаминӣ дар қаламрави мамлакат ба таври нобаробар ҷойгир шудаанд. Қисми зиёди он дар ноҳияҳои баландкўҳ ва дур аз марказҳои саноатӣ воқеъ гардидаанд.

Дар  инкишофи иқтисодии кишвар нақши канданиҳои сўзишворӣ-энергетикӣ хело бузург аст.

Дидан карданд: 56

Мавзӯъҳои монанд:

Баҳои иқтисодӣ ба сарватҳои табиӣ ва ҷойгиршавии онҳо

Хавф дар соҳибкорӣ ва таҳдиди муфлисшавӣ

Молияи корхона

Сифат ва рақобатнокии маҳсулот

Нарх ва нархгузорӣ ба маҳсулоти корхона

Хароҷоти истеҳсолӣ ва арзиши аслии маҳсулот

Пешгирикунӣ ва банақшагирии фаъолияти корхона

Сохтори ташкилии идоракунии корхонаҳо

Сохтори истеҳсолӣ ва ташкилии корхона

Ташкили музди меҳнат дар корхона

Коментари дохил карданд:


Коментарии худро дохил кунед!

Суммаи ин ададҳоро нависед: