|

Тасаввуф ва дини ислом. Фалсафаи «ваҳдати вуҷуд» ва нақши он дар ҷаҳонбинии Абдураҳмони Ҷомӣ

Тартибдиханда: Р.К. Маллаев,    Д.Р. Ҷўраева

Дохил кард: Ахмедов Бахром

Санаи дохилгардида: 2017-03-17

Хусусиятҳои асосии фалсафаи тоҷик дар а. XV – XVI.
Ҳаёт ва эҷодиёти Абдураҳмони Ҷомӣ

Маълум аст, ки дар ҷамъияти феодали мафкураи ҳукмрон, мафкураи дини-мазҳабӣ буд, дар идоракунии мамлакат нуфузи калон пайдо кардани шайхон ва рўҳониёни мутааассиб, авҷ гирифтани низоҳои маҳзабӣ, аз охирҳои асри 15 аз мадрасаҳо дур карда шудани илмҳои табиатшиносӣ,  мафкураи мардумро боз ҳам заҳролудтар гардонд. Яке аз маслакҳои хеле паҳншудаи тасаввуф тариқаи нақшбандия буд, ки он бо исломи расмӣ умумияти зиёде дошта, ба ҷой овардани суннати Муҳаммад пайғамбар ва тақлид ба асҳоби ўро тарғиб мекард.
Аз ин ҷиҳат, намояндагони зиёди он на ин, ки аз тарафи рўҳониён таъқиб карда намешуданд, балки худашон бо таассуби зиёд бар зидди пайравони тариқатҳои дигар, аз он ҷулма муқобили фалсафаи Юнони Кадим, фалсафаи машшоъ, хусусан фалсафаи Ибни Сино, мубориза мебурданд. Шайхони нақшбандиро аз Амир Темур сар карда, ҳамаи ҳокимон дастгирӣ мекарданд, ба онҳо замину боғ ва пулу мол инъом менамуданд, бо ҳар восита мекўшиданд, ки онҳоро ба худ тарафдор  намуда, аз обрўю эътибори онҳо дар байни меҳнаткашон истифода баранд. Дар ибтидои кор тариқати нақшбандия дар байни аҳли ҳунар обрўю эътибори зиёде доштанд. Талаботи ин фирқа, ки байни рафтори зоҳирии пайравони он ва зиндагии ҳаррўзаи мардум фарқи зиёде намегузошт, монанди тарғиби некӣ, баландҳимматӣ, кўшиши кор, танҳо аз дастранҷи худ рўзӣ гузарондан, тарғиби ҳунармандӣ ва кишоварзӣ, маҳкуми гўшанишинию муфтхўрӣ, ғурур, насабпарастӣ ва амсоли инҳо нуфузи ин фирқаро байни мардум хеле баланд бардошта буд.
Баъд аз ба қатл расонда шудани Улуғбек бо иғвои рўҳониёни иртиҷоӣ, маркази илму фарҳанг аз Самарқанд ба Ҳирот мекўчад ва дар зери ҳимояи Алишери Навоӣ ва Абдураҳмони Ҷомӣ, дар он ҷо як доираи калони илмию адабӣ ташаккул меёбад.
Абдураҳмони Ҷомӣ олим мутафаккир, файласуф, адабиётшинос, мусиқидону адиб, донишманди илоҳиёт, шоир ва нависандаи машҳури қарни XV ба шумор меравад.
Ҷомӣ дар таърихи афкори ҷамъиятӣ-сиёсӣ, фалсафӣ ва ахлоқии Шарқ чун мутафаккири пешқадаме шинохта шудааст. Албатта, ақидаҳои иҷтимоӣ-сиёсӣ, фалсафи ва ахлоқии ў худ аз худ ба вуҷуд наомадаанд, дар ташаккули онҳо аз як тараф таълимоти фалсафии мутафаккирони пешин монанди Рўдакию Фирдавсӣ, Форобию Ибни Сино, Берунию Умари Хаём, Ғаззолию Саноӣ, Низомию Аттор, Ҷалолиддини Румию Саъдии Шерозӣ,  пешвои маъруфи тасаввуф Ибн-ул-Арабӣ таъсир расонда бошанд, аз тарафи дигар ба он шароити таърихӣ-иҷтимоӣ, муҳит, инкишофи илму маданияти замони худи шоир, хусусан инкишофи илмҳои дақиқ ва адабиёту санъат низ сабаб шудааст.
Дар марҳилаи аввали эҷодиёти ў агар масоили ҳикмат, фалсафа, сиёсат, ирфон, ахлоқ ва ғайра аксаран дар таркиби ашъори лирикӣ, ифодаи бадеӣ ёфта бошад, дар асарҳои дигари калонҳаҷми ў, ки дар айёми камолоташ навишта шудаанд (Саломон ва Абсол, Ҳафт авранг, Силсилат-уз-заҳаб, Баҳористон, Чиҳил ҳадис) ин нуктаҳо пурратар ва амиқтар баён ёфтаанд. Ҷомӣ мусулмони комил, дар айни замон сарвари тасаввуф, инсонпарвар, умуман фарзанди бузурги асри худ буд ва инсоният ўро маҳз бо ҳамин хусусиятҳо мешиносад ва қадр мекунад.

Таълимоти ирфонӣ - фалсафии Ҷомӣ ва мақоми «ваҳдатӣ вуҷуд» дар он

Асоси ҷаҳонбинӣ ва афкори фалсафӣ-ирфонии Ҷомиро таълимоти пантеистии ваҳдати вуҷуд ташкил медиҳад. Ҷомӣ ба ин масъала бо ду роҳ наздик мешавад, аввалан, ў дар рисолаҳои илмии ба ин мавзўъ бахшидааш, «Нақд-ун-нусус», «Шарҳи фусус-ул-ҳикам» ин масъаларо аз нуқтаи назари аҳли ирфон дида мебарояд; сониян ў дар асарҳои бадеии худ мазмунҳои ирфонӣ, махсусан тавҳид, фано ва бақо барин матолиби ваҳдати вуҷудро шоирона ба қалам медиҳад. Дар ҳар ду маврид ҳам гуфтори Ҷомӣ роҷеъ ба назария ва амалияи ин таълимот мантиқан ва аз ҷиҳати ғоявӣ ягдигарро пурра гардонида, афкори ўро дар ин бобат чун як таълимоти том ба исбот мерасонанд. Аз мутолиа ва баррасии осори Ҷомӣ чунин бармеояд, ки дар ин соҳа ў бо асосгузори ин назария Муҳиддин Ибн-ал-Арабӣ қаробати маънавӣ дорад. 
Ваҳдати вуҷуд як навъи идеализми объективӣ буда, ягонагии офаранда ва офаридаҳо, холиқу махлуқ, ҳастию зот, баробарҳуқуқ будани тамоми дину мазҳабҳоро эътироф мекунад, инсонро ойинаи нури илоҳӣ мешуморад, шиорҳои ирфонии нақшбандиён «Даст ба кору дил ба ёр», «Хилват дар анҷуман» соликро бо аҳли ҷамъият, махсусан бо омма рабту пайвастагӣ медод, шоҳиди ин нуқтаи назар аст.
А.Ҷомӣ ба воситаи илми тасаввуф ва ирфон мехоҳад, ки рози ҳастӣ, офаринаш ва хилқати инсониро дарёбад. Аз ин, рў ў мегўяд:

Сар ба зону ҳалқа-ҳалқа пушти дарвешон дутост,
Монда дар фикранд, то сарҳалқаи эшон куҷост?

Бар хилофи таълимотҳои дигараш, ки таъғир пазируфта, таҳаввул ва рушду камол меёбад, дар масъалаи ваҳдати вуҷуд фикри Ҷомӣ бетаъғир мондааст. Ҷомӣ мекўшад, ки зарурати наззораи ҷамоли илоҳиро дар ҳама маврид чун талаби маънавии инсон ба қалам диҳад.
Ҷомӣ чун пайрави назарияи ваҳдати вуҷуд дар мавқеи идеализми объективӣ меистад. Дар «Шарҳи рубоиёт»-аш  низ худро тарафдори ин мактаби фалсафӣ-ирфонӣ нишон медиҳад, ки ба ақидаи онҳо вуҷуди ҳақиқӣ яке беш нест ва ин айни вуҷуди халқ ва ҳастии мутлақ буда, олами мавҷуда ҳама партави ҷамоли ў мебошанд.
Байти зерин хулосаи тамоми гуфтори Ҷомист, ки роҷеъ ба масоили ваҳдати вуҷуд иброз доштааст:

Ба худо, ғайри худо дар ду ҷаҳон чизе нест,
Бенишон аст, ҳама ному нишон чизе нест.

Ҷомӣ на танҳо пайрави тасаввуф, балки яке аз пешвоёни тариқати нақшбандия аст ва роҷеъ ба назария ва амалияи таълимоти тасаввуф як қатор асарҳои илмию адабӣ навишта, ин маслакро тарғиб мекунад. Вай аз як тараф, чун пиру воизи роҳи ирфон, хонандагонашро ба фақру фано мехонад, аз тарафи дигар рўҳониёни ҷоҳил, шайхони риёӣ ва сўфиёни хилъатандўзро ба зери танқиди беамон мегирад. Ҳамин ду тамоил аз аввал то охир дар эҷодиёти ў дида мешаванд, вале тамоили дуюм дар эҷодиёти ў бештар во мехўрад.
Ҷомӣ инсони некбин аст, ў ба халқ осоиштагӣ, бахту саодатро мехоҳад, ў зидди низоҳои динию мазҳабӣ баромад намуда, инсондўстию халқпарвариро шиори худ медонад. Аз ҳамин сабаб халқ низ Ҷомиро дўст медошт ва дар ҳама солу замонҳо қадр мекард ва азиз медошт.
Асарҳои Ҷомӣ дар ганҷинаи афкори ҷамъиятӣ ва ахлоқивау эстетикии халқи тоҷик дурдонаҳои бебаҳое мебошанд, ки имрўз ҳам ба аҳамияти бузурги тарбиявӣ моликанд, қиммати умумиинсонӣ доранд ва дастури ахлоқи шоиста барои тарбияи мардум буда, ҷузъи маънавиёти моро ташкил медиҳад. Афкори пешқадами гуманистонаи Ҷомӣ ҷовидонист.

Бо сухан пухта шавад хоми ҳама,
Бо сухан зинда шавад номи ҳама.

Фикрҳои иҷтимоӣ-сиёсии Абдураҳмони Ҷомӣ

Дар афкори иҷтимоӣ-сиёсии Ҷомӣ мавзўҳои адлу инсоф, додгустарӣ, раиятпарварӣ чун қисми таркибии тарзи давлатдорӣ дида шуда, яке аз масъалаҳои марказию муҳимм ба шумор меравад. Масъалаҳои тавсифи адл ва мазаммати зулм дар эҷодиёти ў ҳамеша дўш ба дўш меистоданд. Ин шахси бузург дар ин мавзўъ рисолаи алоҳидае нанавишта бошад ҳам дар тамоми давраҳои эҷодиёташ ба ин масъала рўй оварда, доир ба он, мувофиқи ҷаҳонбинии худ дар он давра, сухан рондааст. Дафтари саввўми «Силсилат-уз-заҳаб» ба ин мавзўъ бахшида шудааст. Агар ҳамаи гуфтор ва навиштаҳои ўро дар ин бора, ки ҳам дар девонҳояш, ҳам дар достонҳои «Ҳафт авранг», ҳам дар «Баҳористон» ва ҳатто дар мактубҳояш, ки ба шоҳон, вазирон ва амалдорони олирутба навишта шудаанд, ба як ҷо ҷамъ намоем, ақидаҳои иҷтимоӣ-сиёсии Ҷомӣ пурратар шуда, ба як системаи том дохил мешаванд ва рушду такомули тадриҷии фикрии ўро ҳаматарафа тадқиқ кардан мумкин мешавад.
Афкори иҷтимоӣ-сиёсӣ, ахлоқӣ ва тарбиявии Ҷомӣ, аз ҷумла масъалаҳои давлатдорӣ, адолат ва раиятпарварӣ дар бисёр асарҳои ў дида мешаванд вале дар ин масъала достонҳои «Ҳафт авранг» мақоми хосе доранд. Аксари тадқиқотчиёни осори Ҷомӣ, достонҳои «Ҳафт авранг»-ро чун як асари ҷамъбасткунандаи афкори иҷтимоию сиёсии ў меҳисобанд. Албатта, ҳамаи достонҳои «Ҳафт авранг» аз ҷиҳати фаро ги-рифтани ин масъала ба як хел аҳамият соҳиб намебошанд, ин масъалаҳо  дар достонҳои «Силсилат-уз-заҳаб», «Тўҳфат-ул-Аҳ-рор», «Сабҳат-ул-Аброр» ва «Хирадномаи Искандарӣ» бештар, дар «Саломон ва Абсол», «Юсуф ва Зулайхо», «Лайлӣ ва Маҷнун» бошад,  камтар инъикос ёфтаанд.
Абдураҳмони Ҷомӣ дар тамоми давраҳои эҷодиёташ чунин сохти давлатиеро тарғиб менамуд, ки он бояд ба ҳимояи манфиати халқу раият равона карда шуда бошад. Ба ақидаи ў асосҳое, ки ҷамъияти идеалии инсонӣ дар пояи он бояд бунёд гардад, ин «меҳнат», «адолат» ва «илм» мебошад.
Ў нахустин бор доир ба давлатдорӣ, адлу  инсоф ва моҳияти онҳо ба таври муфассал фикри худро дар дафтари якуми «Силсилат-уз-заҳаб», ки дар он ба султон Ҳусайни Бойқаро муроҷиат кардааст, меорад. Ҷомӣ доир ба тарзҳои давлатдорӣ, додгустарӣ, адлу инсоф аксаран ба фардҳои мушаххас муроҷиаткунон фикр меронад. Дар ҳама маврид подшоҳи тасвиркунандааш ва тарзи давлатдории тарғиб-кунандааш хаёлӣ аст, ин орзую умеди халқи меҳнаткаш, ва ақоиди мутафаккирони пешқадами гузашта буда, бо анъанаҳои халқӣ ва адабиёти пешинаи форсу тоҷик вобастагӣ дорад. Ҷомӣ таъкид менамояд, ки осудагии халқ вазифаи аввалиндараҷаи подшоҳ буда, онро ҳамон подшоҳе таъмин метавонад кард, ки бо як қатор сифатҳои наҷиб мисли адолат, ростӣ, инсоф, ҳилм, ҳушёрӣ, карам, шуҷоату  қатъият, иффату ҳикмат ороста бошаду аз тамаъ, ҳирс, шаҳват, зулму бедодгарӣ барҳазар бошад. Мутафаккири бузург дар давлатдорӣ адолатро ба мадди аввал гузошта, осудагии халқ, ғамхорӣ ба он, кўшиш ба ободии мулкро зуҳури аввалини адл меҳисобад. Ба фаҳмиши Ҷомӣ шоҳи одил он аст, ки бори мулкдориро ба манфиати фуқаро мекашад:

Ҳақ зи шоҳон ба ғайри адл нахост,
Осмону замин ба адл барпост.
Салтанат хаймаест бас мавзун,
К-аш бувад ростию адл сутун.
Гар набошад сутуни хайма ба ҷой,
Чун бувад хайма бе сутун барпой?
Шоҳ  бошад  шубону  халқ  рама
Рамаву гурги он рама залама.

Ҷомӣ дар асарҳояш пайваста ба сари ин масъала меояд ва бо мисолҳои гуногун, ки аксар аз ривоятҳои халқӣ гирифта шудаанд, ин фикри худро таъкид менамояд. Масалан, дар равзаи сеюми «Баҳористон»  чунин ривоятеро меорад: «Дар таворих чунон аст, ки 5000 сол салтанати олам таалуқ ба габрон ва муғон дошт ва ин давлат дар хонадони эшон буд, зеро, ки ба раоё адл мекарданд ва зулм раво намедоштанд. Дар хабар аст, ки худои таоло ба Довуди алайҳиссалом ваҳй кард, ки қавми хешро бигўй, ки подшоҳони аҷамро бад нагўянд ва дашном надиҳанд, ки эшон ҷаҳонро ба адл ободон кардаанд, то бандагони ман дар он зиндагӣ намоянд».

Қитъа:
Адлу инсоф дон, на куфру на дин,
Он чӣ дар ҳифзи мулк даркор аст.
Адли   бедин   низоми   оламро
Беҳтар аз зулми шоҳи диндор аст.

Дар шарқ подшоҳ сояи худо дар рўи замин эътироф мешуд, баробари сарвари ҳукумату мамлакат ҳисоб шуданаш, пешвои дин ва мазҳаб низ ба шумор мерафт. Сояи худо будан маънои чун худо раҳмдилу бокарам ва меҳрубону бандапарвар буданро дорад. Л. Фейербах менависад: «…Шарқ парастиши ҳокимонро то ба дараҷаи олии бандагии дин расонд. Одами шарқӣ нисбат ба ҳокими худ ончунон эҳтироми бузургеро мепарварад, ки инсон  ба он қодир аст, маҳз барои ҳамин ҳам таҳайюли ў ҳокимонро ба худованд табдил дода, онҳоро бо сифату унвонҳои худовандӣ ҷилвагар менамояд.»
Дар таҳаввули афкори иҷтимоӣ-сиёсии Ҷомӣ ақидаи ў доир ба интихоб шудани шоҳ бисёр қобили таваҷҷўҳ аст, зеро ин ақида ба эътиқодоти замони феодалӣ, расму оин ва шароити замона зид буд. Танҳо хаёлоти дурпарвози Ҷомӣ қодир буд, чунин андешаро дар тафаккури худ  ҷой диҳад.
Ҷомӣ ҳамчун аксари мутафаккири гузашта ва мувофиқи замони худ тарафдори мутлақияти маърифатпарвар ва одил мебошад. Вай агарчи худаш аз сарварони дин ба шумор мерафт, барои подшоҳон ва ҳокимон адолатро аз ҳама чиз ва ҳатто аз дин ҳам муқаддас медонад. Ҷомӣ ба ин эътиқоди худ то дараҷае барқарор аст, ки подшоҳи ғайримусулмони одилро аз подшоҳи золиму диндор беҳтар ва барои мамлакатдорӣ  афзал мешуморад. Вазирон ва дигар амалдорону мушовирони шоҳ бояд олиму ҳаким, худотарсу халқпарвар, бомуруввату адолат бошад. Ҷомӣ халқи меҳнаткаш деҳқону косибро инсонони аз ҳама олӣ, таъминкунандаи ризқу рўзии тамоми одамон медонад.
Давлати «Сарбадорон» ҳамаги аз давраи Ҷомӣ сад сол пеш вуҷуд дошт. Дар ин давлат шоҳ интихобӣ буд, баробарҳуқуқӣ, баробарии зану мард, баробарии молумулкӣ, дар ин давлат ҳукмрон буд. Ба фикри ман Ҷомӣ идеяҳои интихобӣ будани подшоҳ, баробарии ҳуқуқӣ, молумулкӣ ва ғайраҳоро аз давлати «Сарбадорон» гирифтааст.

Савол ва супоришҳо
1. Барои чӣ аҳли ислом аз авали пайдоиши тасаввуф  ба он бо шубҳа менигаристанд ва як навъ бидъат меҳисобиданд?
2. Мартабаи ақлу хирад дар фалсафаи тасаввуф чӣ гунна аст?
3. Ваҳдати вуҷуд чист? Пантеизми сўфиён дар чӣ маълум мешавад?
4. Гносеологияи тасаввуф аз дигар равияҳои фалсафӣ чӣ фарқ дорад?
5.  Моҳияти зинаҳои камолоти суфия аз чӣ иборат аст?
6.  Ҷалолиддини Румӣ ба кадом равияи тасаввуф мансуб аст?
7.  Абдураҳмони Ҷомӣ  ба кадом равияи тасаввуф мансуб аст?

Дидан карданд: 2738

Мавзӯъҳои монанд:

Тақвими моҳи шарифи Рамазон барои соли 2017

Сиёсати давлати Тоҷикистон оиди дин

Мақоми дин дар ҷомеаи имрўза. Сиёсат ва дин (Ислом дар ҷаҳони муосир)

Озодандешӣ ва моҳияти он. Озодандешӣ таърихи пайдоиш ва эволютсияи он

Ҳаракатҳои оммавии динӣ – сиёсӣ дар Шарқи мусулмонӣ дар асрҳои XVII-XXI

Назарияи давлат ва ҳокимият дар ислом

Масъалаи ҳуқуқ дар ислом. Илми фиқҳ; мазҳабҳо дар дини ислом ҳанафия, маликия, шофеия, ҳанбалия

Тасаввуф ва дини ислом. Фалсафаи «ваҳдати вуҷуд» ва нақши он дар ҷаҳонбинии Абдураҳмони Ҷомӣ

Тасаввуф ва дини ислом. Тасаввуфи Ҷалолиддини Румӣ

Ҷавҳари таълимоти тасаввуф. Зинаҳои асосии тасаввуф. (Шариат, тариқат, маърифат ва ҳақиқат)

Коментари дохил карданд:


Коментарии худро дохил кунед!

Суммаи ин ададҳоро нависед: