|

Нуқтаи назарҳои асосӣ дар ҳаллӣ масъалаи пайдоиши шуури динӣ

Тартибдиханда: Р.К. Маллаев, Д.Р. Ҷўраева

Дохил кард: Ахмедов Бахром

Санаи дохилгардида: 2017-03-13

Дар масъалаи шинохт, таъриф ва таъйини дин ҳамчун падидаи иҷтимоӣ ва яке аз  шаклҳои худшиносиву ҳастишиносии инсон ва дар ниҳоят шуури ҷамъиятии он, пеш аз ҳама донистани ҷараёни пайдоиш ва таҳаммули динҳо бағоят муҳимм мебошад. Зеро масъалаи пайдоиш ва мабдаи зуҳури дин яке аз масоили умдае барои илми диншиносӣ ба ҳисоб меравад, ки дигар масъалаҳои илмию услубӣ аз равзанаи он равшан мешаванд.
Сари масъалаи пайдоиши динҳо баҳсу мунозираҳои зиёде дар илмҳои диншиносӣ, фарҳангшиносӣ, инсоншиносӣ, таърих, фалсаф ва ғайраҳо анҷом гирифтааст. Манбаи пайдоиши дин дар худи табиати инсон гузошта шудааст ё он дар рафти ҳаёти коллективона ва муносибатҳои чамъиятиаш ба вуҷуд меояд? Ва ё оё инсон ҳамеша диндор будааст ё  на? Оғози дин дар ҷамъияти инсонӣ кай шурўъ шудааст ва шаклҳои нахустини диндорӣ чӣ гуна будаанд? Агар дин шакли шуури инсонӣ бошад, пас дар ибтидои пайдоишаш бо дигар шаклҳои шуур аз қабили ахлоқу санъат чӣ робита ва таъсире доштааст, ки онҳоро омили инкишофи дин меноманд. Ё кадоме аз онҳо дар таҳаввули маънавиёти инсон аввалтару муҳиммтар будааст? Инҳоянд саволҳое, ки инсоният дер боз ба онҳо ҷавоб меҷўяд.
Мо равшанӣ андохтанро аз саволи охир мехоҳем шурўъ намоем. Мувофиқи тадқиқотҳои мавҷуда аввалин шаклҳои шуури ҷамъиятӣ дин, ахлоқ ва санъат мебошад. Байни муҳақиқон дар сари аввалияти дин ва ахлоқ баҳсҳои зиёде ҷой доранд. Вале ин гунна масъалагузорӣ мантиқан иштибоҳ мебошад, чунки байни дину ахлоқу санъат, ҳуқуқ ва ғайра равоботи ҷузъиву куллӣ вуҷуд дорад. Маълум аст, ки аввалан дар фалсафаи идеалистӣ чунин масъалагузорӣ мантиқӣ нест, чунки дин куллитарин шакли шуури ҷакмъиятӣ мебошад, ки дар худ ҳам ахлоқу санъат, ҳам низоми иҷтимоию ҳуқуқиро фаро мегирад. Чунин падидаи  ҷамъиятӣ бикулла дар худ, чуноне, ки як  донаи себ тану шоху баргу гулу бўю таъми он себро дорад, шуури динии инсон низ дар фитрати худ ҳамаи дигар шаклҳои худшиносӣ ва ҳастишиносии инсонро дошта ва дорад.
Равшан аст, ки шуури инсони ибтидоӣ ба таври синкретӣ рушду камол меёфт ва аз нигоҳи замонӣ дин ва ахлоқ ҳамзамон пайдо шудаанд ва нақши дин дар қудсият пайдо намудани ахлоқ ҳоло муҳимм аст. Ибдаи дигаре аз муҳақиқон аз нигоҳи замонӣ асотирро бар дин муқаддам медонанд. Ҳол он, ки асотирро ҳамон унсурҳои муқаддамоти, мисли сабзаву шоху баргҳои аввали дарахти боҳашамати баъдии дин, шинохти ваҳдати вуҷудии инсон ва табиат ва ниҳоят баёни образноки аввалин тасаввуроти динӣ мебошанд. Ин фитрат ва ғаризаҳои динӣ дар инсонҳо буда, онҳоро барои офаридани асотир – нахустин зуҳури он фитрат водор намудаанд, вагарна андешаи шинохти ҳақиқати ҳастӣ ҳаргиз асотир намешуд.
Барои шинохти илмии динҳо донистани ҷараёни пайдоиш ва  такомули онҳо дорои аҳамияти фавқулода мебошад. Дар асоси масъалаи пайдоиши динҳо баҳсу муҷодилаҳои зиёде дар таърихи дин ва фалсафа пайдо шудаанд. Оё инсон ҳамеша диндор будааст? Агар на онро мо чӣ гуна исбот мекунем? Оғози дин дар ҷамияти инсонӣ аз кай шурўъ шудааст? Шаклҳои нахустини диндорӣ чӣ гуна будаанд?
Ин ҳама аз ҷумлаи он саволҳое мебошанд, ки дер боз инсоният ҷавоб меҷўяд. Имкони ҷавоби илмӣ додан ба он саволҳо низ танҳо дар ду асри охир (XIX-XX) пайдо шуд. Пешрафти як қатор соҳаҳои илм ба вуҷуд омадани маълумотҳои бозёфтҳои илмӣ ин имконро ба вуҷуд оварданд. Аз ҷумлаи он илмҳое, ки барои таҳқиқу муайян намудани ҷараёни пайдоиши нахустин эътиқодҳо ва парастишҳои одамони ибтидоӣ маълумот медиҳанд археология, этнография, антропология, забоншиносии таърихӣ ва инчунин мифология мебошад, ки дар ду асри охир пешрафти бесобиқае доштанд.

Дар муддати ин ду аср асарҳои зиёди илмие навишта шуданд, ки масъалаи пайдоиш ва эволютсияи динро дар замони ибтидоӣ таҳқиқ карданд. Инак баъзе аз асарҳоро, ки ба мавзўи омўхтаистодаамон мувофиқ аст номбар мекунем.
Ж.Ф. Лафито дар китобаш «Урфу одати ваҳшиёни амрикоӣ дар муқоиса ба урфу одати одамони даврони ибтидоӣ», исбот карданӣ шудааст, ки давраи ибтидоиро ҳамаи инсоният аз сар гузаронидааст. Урфу одати аврупоиён дар замонҳои қадимтарин ба урфу одати ваҳшиёни Америка шабоҳат дошт, ва эътиқодҳои онҳо ба ҳам монанд буданд.
М. Мюллер дар асараш «Муқаддимаи омўзиши муқоисавии динҳо» (1874 ) кўшишнамуд, ки динҳои ибтидоии финҳо, муғулон ва хитоиҳоро омўхта дар онҳо айнияте ёбад.
Сотсиологи франсавӣ Э. Дюркгейм дар асараш «Шаклҳои соддатарини ҳаёти динӣ. Системаи тотемикӣ дар Австралия» (1912) динҳои ибтидоиро таҳлил карда, тотемизмро ба сифати қадимтарин дин номбар менамояд.
Тадқиқотчии рус Б. Малиновский дар асараш «Сеҳргарӣ, чун илм ва дин» таърихи пайдоиш ва эволютсияи сеҳру афсунро омўхта, қайд мекунад, ки сеҳргарӣ, чун ҳама гуна дин бо рамз сару кор дорад. Бо афсун, ҳаракат (рақс), азоимхонӣ, қувваҳои фавқуттабиаро ба ёрӣ даъват намуда ба мақсад расиданӣ мешавад.
Этногра­фи англис Э. Тейлор (1832—1917) дар асараш «Маданияти ибтидоӣ». Қайд мекунад ки анимизм шакли дини ибтидоӣ буда, дертар ба ҳама системаҳои динӣ таъсири худро расондааст.
Антрополог ва этнографии англис Д. Ҷ. Фрэзер дар асараш «Шохаи тиллоӣ» чунин ҳисоб мекард, ки сеҳргарӣ дин набуда, балки ҷаҳоншиносиест, ки соддатарин шаклҳои тафаккури динӣ ва илмиро дар худ таҷассум мекунад ва ба давраи ибтидоӣ хос аст
Олими шотландӣ Э. Лэнг «Ташаккулёбии дин» консепсияҳои парамонотеизм ва монотеизми ибтидоиро таҳлил кардааст.
В. Шмидт. Дар асари 12 – ҷилдааш «Пайдоиши идеяи худо» ба вуҷудоӣ ва инкишофи идеяи худоро дар давраи ибтидоӣ таҳқиқ кардааст.
Дин нахустин кўшиши андешаи инсонӣ, барои дастёбӣ ба навъе эҳсоси амният ва муҳофизат мебошад. Дар асоси далелҳои муҳақиқон аввалин унсурҳои эътиқоди динӣ дар ҷомеаи қадимаи авлодӣ ба вуҷуд омадаанд. Аксари муҳақиқон пайдоиши эътиқодҳои диниро ба ҳодисаҳои табии вобаста медонанд, ки инсонҳо баробари офатҳо ва ҳодисаҳои табии нотавон мемонданд.
Калиди асосии муаммои бунёди динҳо ва эътиқодоти қавмҳои даврони ибтидоӣ дар он аст, ки башари ибтидоӣ ба таҷзияи тафаккур ва хиради худ қодир набуда, ба эҳсосоти худ ғарқ шуда буд ва рафтору кирдори худро таҳлил карда наметавонист. Яъне, дар олами таҷрибаҳои ҳиссии онҳо ҳеҷ гуна дудилагӣ ҳис намегардид ва он чиро, ки медид ва мешунид онро  ҳақиқат ҳисоб мекард. Ҳеҷ гоҳ аз ин доира берун намебаромад.
Мувофиқи маълумоти тозатарини илми таърихи мавҷудияти инсон дар рўи Замин наздик ба 3-2,5 млн. сол пеш муайян шудааст. Вале давраи диндории одамон як ҳиссаи ночизи ин таърихи тўлониро ташкил мекунад. Олимон ба иттифоқи назар аксарият, пайдоиши динҳоро ҳадди аксар ҳудуди 40-25 ҳазор сол пеш аз ин давраи палеолити поёнӣ муайян кардаанд. Пас маълум мешавад, ки зиёда аз 2 миллиону 960 ҳазор сол инсоният бедин зиндагӣ кардааст. Яъне то ин давра ҳанўз шароите барои аз қувва ва феъл омадани фитрати динии инсон ба вуҷуд наомада буд. Баррасиҳову тадқиқоти нишемангоҳҳо ва қабрҳои қадимьтарин одамон ба олимон ҳеҷ гунна далелҳои, мустақим ё ғайримустақим ба диндории онҳо далолат кунанд то ҳол, надодаанд. Дин ҳатто 500 ҳазор сол пеш аз ин, дар назди ҷонварони шабеҳи инсон аз қабили «питекантроп»-ҳо ва «синантроп»-ҳо низ, вуҷуд надоштааст, зеро аз тадқиқи нишемангоҳҳо ва манзилҳои онҳо чизе, ки камтарин далолат ба диндории онҳо кунад, пайдо нашудаанд.
Ба иттифоқи назар олимон инсони неандерталро, ки дар асри сангии боло зистааст нахустодами диндор дар рўи замин мешуморан, ки мобайни 100 то 25 ҳазор сол пеш аз ин мезистааст. Кофтукобҳои археологӣ гувоҳӣ медиҳанд, ки ашёҳо аз қабили олатҳои сангӣ ва устухонҳои ҳайвонҳо, ки аз қабрҳои онҳо пайдо кардаанд ба он далолат мекунад, ки дар эътиқодоти онҳо парастиши арвоҳҳо вуҷуд доштааст. Вале ин ақида низ вуҷуд дорад, ки инсонҳои ин давра чунин мепиндоштанд, ки мурдаҳо як навъ ҳаёти ҷисмонӣ ва номаълуме доштаанд. Баъзе ашё ва осоре, ки дар ҷойҳо зист ва қабрҳои ин одамон ёфт шудаанд, ҳикоят аз навъи эътиқод ва бовариҳои онҳо доранд. Аз ҷумла, дар қабрҳои мурдагони худ ғизову таом ва ҳамчунин асбоби ҷангу набард ва ғайраро дафн кардаанд, ки бо ин метавон тахмин кард, ки онҳо навъе боварӣ ба зиндагии баъд аз марг ё тасаввуроти дигаре доштаанд.
Чун аз ин марҳилаи таърихи бигзарем, ба олитарин сатҳи фарҳанги асри санг мерасем, ки ин давра замони ҳудуди 40-25 ҳазор сол пеш аз кроманион номидаанд зиндагӣ мекардан  Кроманионҳо одамони оқил, дорои қобилияти тафаккури абстрактӣ ҳисоб мешаванд.
Одамони ин давра номбурдашуда низ, монанди гузаштагони худ мурдаҳои худро дар назди мағорҳо ва паноҳгоҳҳояшон бо аслиҳа ва хўрока Дафн мекарданд. Ҳангоми Дафн намудан як амали аҷиб  анҷом медоданд, ки он бо ранги қирмизӣ ранг намудани баданҳои мурдагон буд. Воқеан, ин гурўҳи одамони қадима хело пешрафтатар нисбат ба қавмҳои пешина ба ҳисоб мерафтанд, ки дар сангҳои мағораҳои ҷои зисти худ нақшу нигор ва кандакорӣ мекарданд. Мавзўи нақшу нигори онон бештар ҳайвоноти шикорӣ аз    қабили аспҳо говҳо хирсҳои азимҷусса ва ғайра буданд. Сурати инсонҳоро низ кандакорӣ мекадан, ки асосан дар камари кўҳҳо дида мешуд.
Қабилаҳои ибтидоӣ чунин ақида доштанд, ки тамоми мавҷудот дорои руҳе ҳастанд, ки дар ботини онҳо махфӣ мебошад. Инсонҳо нирз дорои чунин руҳ мебошанд, ки ҳангоми хоб дидан баданро мувақкатан тарк мекунад. Инчунин чун марг фаро мерасад руҳ баданро абадан тарк мекунад. Дар тассаввуроти одамони ибтидоӣ арвоҳ соҳиби сурат, шакл, эҳсосот ва соҳиби қувваи иродианд.
Ҳамин тариқ, аз маълумоте, ки то ин ҷо ба тарзи фишурда баён гардид, аён мегардад, ки дин дар ҷамъияти инсонӣ аз азал мавҷуд набуда, пайдоишаш чандин омилҳо ва решаҳо дорад, ки онҳоро яке аз қисматҳои илми диншиносӣ – фалсафаи дин таҳқиқ ва баррасӣ мекунад. Ин ҷо ҳаминро бояд таъкид кунем, ки имконияти пайдоиши динҳо ҳамон вақт ба вуҷуд меояд, ки инсон қобилияти худро аз табиат ҷудо кардан, ақл ва тафаккури таҷридӣ ва тахайюлот пайдо кард. Барои он ки инсон олами воқеӣ, ҳаводиси табиат, ҷамият ва моҳияти худро шиносад ин муққадамотро  зурур дошт.
Ин давраро метавон давраи худшиносии инсон, давраи тазаккуру ёдоварии моҳияти хештан, давраи нашъу намои моҳияти фитриву зотии инсон дар асари ангезаҳои маърифатӣ, иҷтимоӣ ва ғайра номид. Ин раванди худшиносии инсон дар давраҳои баъдӣ низ то пайдоиши динҳои тавҳидӣ қатъ нагардид.
Хусусияти диндории давраи неолит ҳанўз чандон равшан нест. Танҳо ҳамиро метавон қайд намуд, ки дар ин давра парастиши худо (олиҳа) -  зан, ки шояд олиҳаи ҳосилхезӣ ва ё парастиши моҳ бошад, вуҷуд доштааст. Аз мураккаб шудани маросими дафн маълум мешавад, ки тасаввуроти одамон дар бораи руҳ ва ҳаёти пасазмаргӣ инкишоф ёфта будааст. Баъдтар дар давраи биринҷӣ  парастиши Офтоб ривоҷ пайдо мекунад.

Хулоса, дар ниҳояти ин муқаддима метавон гуфт, ки аввалан, назарияи дар бораи аз азал диндору яктопараст будани инсон – одам асоси илмӣ надорад. Барои исботи ин назария ҳеҷ далели боварибахши илмӣ наметавон овард. Сониян, илми диншиносӣ ҳодисаи ҷамиятӣ будани дин ва вуҷуди давраи тўлонии бединиро дар таърихи инсоният қабул дорад. Сеюм, ҳодисаи ҷамъиятӣ будани дин, маънии ҳеҷ таъсир надоштани омили фитриву зотии инсонро надорад балки, чунон ки баъдан муфассалтар хоҳем баррасӣ кард, маҷмўи ин ду омил ва авомили дигар аст, ки ба пайдоиши дин сабаб шудаанд. Дар сурати адами вуҷуди яке аз ин омили пайдоиши динҳо ғайри имкон мебуд.

Дидан карданд: 1785

Мавзӯъҳои монанд:

Тақвими моҳи шарифи Рамазон барои соли 2017

Сиёсати давлати Тоҷикистон оиди дин

Мақоми дин дар ҷомеаи имрўза. Сиёсат ва дин (Ислом дар ҷаҳони муосир)

Озодандешӣ ва моҳияти он. Озодандешӣ таърихи пайдоиш ва эволютсияи он

Ҳаракатҳои оммавии динӣ – сиёсӣ дар Шарқи мусулмонӣ дар асрҳои XVII-XXI

Назарияи давлат ва ҳокимият дар ислом

Масъалаи ҳуқуқ дар ислом. Илми фиқҳ; мазҳабҳо дар дини ислом ҳанафия, маликия, шофеия, ҳанбалия

Тасаввуф ва дини ислом. Фалсафаи «ваҳдати вуҷуд» ва нақши он дар ҷаҳонбинии Абдураҳмони Ҷомӣ

Тасаввуф ва дини ислом. Тасаввуфи Ҷалолиддини Румӣ

Ҷавҳари таълимоти тасаввуф. Зинаҳои асосии тасаввуф. (Шариат, тариқат, маърифат ва ҳақиқат)

Коментари дохил карданд:


Коментарии худро дохил кунед!

Суммаи ин ададҳоро нависед: