|

Таърифи истилоҳи дин (лотинӣ - Религио)

Тартибдиханда: Р.К. Маллаев, Д.Р. Ҷўраева

Дохил кард: Ахмедов Бахром

Санаи дохилгардида: 2017-03-13

Дар фарҳанги забони тоҷики истилоҳи арабии «Дин», чун мазҳаб, кеш, тариқ, оин, роҳ тарҷума шудааст. Аврупоиён динро бо истилоҳи лотинии (religio) религио ифода мекунанд. Яке аз аввалинҳо шуда, таҳлили ин калимаро Марк Тулий Ситсерон (106 – 43 то мелод) пешниҳод намудааст. Ситсерон истилоҳи (religio) религиоро аз калимаи лотинии релегере (relegere), ки маънояш бозгашт ба қафо, такроран хондан, тарсидан, бармеорад. Ў динро чун худотарсӣ, парастиши худоён аз тарсу ваҳм маънидод менамояд.
Лактантсия (250-325) бошад чунин меҳисобад, ки истилоҳи лотинии (religio) религио аз калимаи лотинии (religare) религаре, ки маънояш бастан, алоқаманд кардан мебошад гирифта шудааст. Ба ақидаи Лактантсий дин ин алоқамандӣ, вобастагии инсон ба худо мебошад. Дин ин парастиши Худо, бо воситаи парҳезкорӣ ва тақводорию муҳаббат аст. 
Дину мазҳаб доимо дар маркази диққати файласуфон буд. Онҳо динро чун падидаи ҷамъиятӣ таҳлил намуда, сабабҳои пайдоиш, эволютсия ва инқирози динҳоро нишон дода, таъсири динро ба инсон ва ҷомеа, ба таври гуногун маънидод намудаанд.
Ба саволи дин чист? файласуфони давру замонҳои гуногун аз қадимиён то рўзҳои мо, ба вобаста ба даврони зисташон, вобаста ба ҷаҳонбиниашон, ҷавоб додаанд. Агар яке аз файласуфон дин гўён сеҳру ҷодуро фаҳманд, дигарон дин гўён эътиқодро ба Худоҳо ё ба Худои ягона, алоқаи байни инсону офаридагорро мефаҳмиданд.
Бо инкишофи ҷомеа ва пайдо шудани теология (таълимот оиди дин), динро чун эътиқод ба қувваи фавқуттабиа, ба универсиум, ба офаридагор, маънидод мекардагӣ шуданд. Озодандешӣ аз замонҳои қадимтарин вуҷуд дошт, озодфикрон динро чун хурофот, чизи беҳуда, фиреби коҳинону рўҳониён маънидод менамуданд.
Ҳанўз замонҳои қадим як қатор ақидаҳо (идеяҳо) пайдо шуданд, ки  сарчашмаҳо ва заминаҳои пайдоиши дин ва эътиқодҳои диниро маънидод кардани мешуданд. Онҳо сарчашмаи пайдоиши эътиқодҳои диниро дар оҷизии одамон дар назди қувваҳои табиат (заминларза, обхезӣ, тўфон, сўхторҳои азими ҷангалзор ва ғайра), тарсу ваҳм, нодонӣ, дар фиребу макри коҳинону рўҳониён медиданд.
Дар фалсафаи тоҷикон низ таърифу тавсифи дин аз он ҷумла озодандешӣ мавқею ҷои худро дорад. Яке аз аввалин файласуфони форсу – тоҷик, ки ба ин масъала диққат додааст Абўбакр Муҳаммад Ибни Закариёи Розӣ мебошад, ки  28 августи соли 865 дар шаҳри Рай ба олам омада, дар ҳамон ҷо соли 925 вафот кардааст.
Розӣ ба ҳар гуна хурофот зид баромада,  ба танқиди шадиди дин пардохтааст: «Адён ва мазҳаб, - навиштааст ў, - мухолиф ба андешаҳои фалсафию илмӣ ҳастанд. Китобҳое, ки ба номи кутуби осмонӣ маъруфанд, кутубе холӣ аз арзишу эътиборанд. Осори касоне аз қудамо, монанди Афлотун, Арасту, Уқлидус ва Буқрот хидмати муҳимтар ва муфидтар ба башар кардааст».
Абўалӣ Ҳусайн ибни Абдуллоҳ ибни Ҳасан ибни Сино (16 августи 980,   деҳаи Афшанаи Бухоро -  18 – июни 1037, Ҳамадон), файласуф, табиб, табиатшинос ва адиби бузурги тоҷик.
Ибни Сино бузургтарин намояндаи фалсафаи машшоия аст. Дар осорҳои фалсафии ў масъалаҳои таносуби худо ва табиат, шаклҳои ҳастӣ, моддаву сурат, нафсу тан, сабабият ва маърифати олам ҳамаҷониба тадқиқ шудаанд. Масъалаи таносуби худо ва табиат тарзи ифодаи асримиёнагии масъалаи асосии фалсафа аст, ки дар он замон, бар қасди динҳои монотеистӣ чунин шакли тезу тундро ба худ гирифт: оё оламро Худо офаридааст, ё ки олам аз азал вуҷуд дорад?
Ибни Сино бо далелу бурҳон исбот мекард, ки таносуби Худо ва табиат на таносуби холиқу (Худо) махлуқ (табиат) балки таносуби сабабу (Худо) натиҷа (табиат) аст. Робитаи сабабу натиҷа бошад, робитаи зарурист. Бинобар ин Худо оламро на ба ихтиёри мухтори худ, балки ба амри зарурат офаридааст. Ў ба ҳамин маънӣ навиштааст «Ҳар чӣ аз иллате ояд, ба воҷиб ояд». Ибни Сино дар ин мулоҳизаҳояш аз доираи идеализм берун набаромада бошад, ҳам ихтиёри Худоро баръакси дин ва фалсафаи «Калом» маҳдуд намуда, онро ба амри зарурат тобеъ кардааст. Ин назариёт Ибни Синоро ба сўи деизм ва ба воситаи он ба сўи материализми илмӣ – табии раҳсипор кардааст, ки дар таълимоти ў оид ба теология ва табииёт равшан зоҳир мегардад.
Ақидаҳои назарияи Ибни Сино зотан ба аҳкоми динӣ комилан зид буд. Бинобар ин баъдтар Ғаззолӣ ва Фахруддини Розӣ ба муқобили он баромада, тамоми фалсафаи Ибни Синоро ба 20 қисм тақсим намуда, 17-тоашро бидъат ва 3-тоашро куфр эълон карданд. Ҳамин тариқа онҳо Ибни Сино ва пайравонашро  ба куфру илҳод айбдор намуданд.
Ҳуҷҷат – ул – ислом Абў Ҳомид ибни Муҳаммад, Муҳаммади Ғаззолӣ соли1058 аз шаҳри Тўс таваллудшуда соли 1111 дар ҳамон ҷо вафот кардааст. Ў, фақеҳ, файласуфи дин бузургтарин намояндаи фалсафаи «Калом» аст  Ғаззолӣ ҳеҷ гоҳ фалсафаю динро баробар намедонад, балки ба фикри ў фалсафа як навъ гумроҳии фикрӣ аст. Ғаззолӣ вақте, ки ба фарде, ба гурўҳе муроҷиат менамояд, ё чизеро исбот, ё инкор карданӣ мешавад, ў аз қуръони карим, ҳадисҳои муққадас ва рафтору кирдори салафия (пешиниён) мисолҳо, далелу бурҳонҳо меорад. Аз ин рў қисми зиёди муҳақиқон «фалсафаи Ғаззолӣ» гуфта услуби исботи ақоиди дин, ахлоқ ва ҷомеаи исломӣ, фалсафаи илоҳиётро дар назар доранд.
Ғаззолӣ дар фалсафааш, ба қавли Умар Фаррух (файласуфи араб), шаш масъаларо фаро мегирад: табииёт, илоҳиёт, сиёсат, офариниш, риёзиёт ва мантиқ. Назари Ғаззолӣ, ба ақидаи ашъария, бо назари дини ислом мутобиқат дорад. Аксари масоили илоҳиёт дар осори Ғаззолӣ доир ба Оллоҳ ва ваҳдати он аст. Масалан:

  1. Оллоҳ мавҷуде аст, ки ба иллате эҳтиёҷ надорад балки он худ сабаби тамоми ашё аст ва вуҷудаш бо воситаи ақл дониста мешавад, он сабаби аввали чизҳост. Вуҷуди Оллоҳ аз тариқи ваҳй ба инсон маълум мегардад ва Оллоҳ ягона аст, дар вуҷуди он дутогӣ нест. Оллоҳ ба зоти худ ва ҳамаи сифоташ қадим аст. Оллоҳ холиқи олам аз адам аст, ва оламро ба воситаи ихтиёр ва иродааш офарида аст. Оллоҳ доност ба ҳар чиз: ҳам куллиёт, ҳам ҷузъиёт, то олам вуҷуд дошт, баъд аз он ҳам вуҷуд хоҳад дошт. Тамоми неъматҳо аз ўст. Ў мушоҳидакори рўзи қиёмат аст.
  2. Малоикаҳо ҳақанд. Лавҳи маҳфуз ҳақ аст ва тамоми коинот собит дар он аст, тамоми пайғамбарон аз тариқи ғайб аз вуҷуди лавҳи маҳфуз огоҳи дорад ба анбиё ваҳй нозил мешавад.
  3. Нубувват ҳақ аст ва аз тарафи худост, Оллоҳ анбиёрро аз асрори самовоту арз ба роҳи ғайб огоҳ месозад ва онҳо мардумонро ба сўи худо ҳидоят месозанд.
  4. Пайғамбарон дорои мўъҷизотанд, мисли асои Мўсо, дами Исо (зинда шудан баъди марг), шаққи қамар (Муҳаммад), дар оташ насўхтан (Иброҳим) ва ғайра.      

 Ғаззолӣ дониши фалсафиро бо дониши динӣ мутаҳид сохтааст, ў донандаи бузургӣ назария ва амалияи дину фалсафа аст, хусусан илоҳиёт ва фалсафи иҷтимоӣ ихтисоси имом Ғаззолӣ аст. Ғаззолӣ аз рўи эътиқодоти худ суннии салафӣ, шофеъимазҳаб, ашъаримаром мебошад. Ғаззолӣ вазифаи муҳиме дигареро низ иҷро кард, ки он такмилу рушди фалсафаи дин аст. Ин вазифаро ба хуби иҷро намуд. Осори Ғаззолӣ на танҳо аз танқид ва инкори фалосифа (файласуфон) иборат аст, балки он тамоми соҳаҳои улуми динии замонаашро фаро мегирад. Бузургтарин хизмати Ғаззолӣ эҳё, инкишофи такмили илмҳои динӣ мебошад, «Кимиёи саодат» гувоҳи ақидаи мазкур аст.
Идеяҳои натуралистӣ (аз лотинӣ натуралес, - табиат) нахустин идеяҳое буданд, ки пайдоиши динро дар оҷизии одамон дар назди қувваҳои табиат медиданд. Одамони қадим бисёр ҳодисаҳои табиатро маънидод карда наметавонистанд бинобарин пайдоиши ин ҳодисаҳоро ба худоҳо вобаста мекарданд, ҳамин тариқа политеизм (бисёрхудоӣ) пайдо шуд, ки дар он ҳар як ҳодисаю қувваи табиат худои худро дошт. (Масалан политеизми Юнониёни Қадим: Гелиос - худои офтоб, Зевс - худои раъду барқ, Посейдон - худои баҳр, Гея - худои замин ва ғайра). Ба ғайр аз ин хоббинӣ, ки баъзан одамон шахсони кайҳо вафот кардаро дар хоб медиданд ба эътиқод ба мавҷудоти арвоҳҳо (рўҳҳо) ба демонизм (эътиқод ба қувваҳои бад, дев, иблис ва ғайра) оварда расонд.
Унсурҳои ғояҳои натуралистиро мо ҳанўз дар эъҷодиёти файласуфони антиқӣДемокрит (460 то мелод), Эпикур (341–270 то мелод), Лукретсий (99–55 то мелод) во мехўрем. Масалан, ба ақидаи Демокрит, қадимиён раъду барқ, тўфони баҳр, хусуфи моҳу офтобро мушоҳида намуда, ба тарсу ваҳм меафтоданд ва онро кори худоёни ба қаҳр омада меҳисобиданд.
Ғояҳои натуралистӣ дар даврони Эҳё низ машҳур буд масалан Ҷованни Бокаччо (1313–1375) дар рисолаи худ «Шаҷараи худоёни даврони ҷоҳилия» образҳои асотирии даврони антиқиро рамзи осмони пурситора меномад.
Идеяҳои натурализм дар замони нав низ мушоҳида карда мешаванд, вале дертар байни файласуфон доир ба масъалаи пайдоиши дин ғояи нодонию бесаводӣ ва хурофотпарастии мардум мегирад. Масалан Голбах чунин меҳисобад, ки бесаводию нодонӣ одамонро хурофотпараст мегардонад. Дар замонҳои қадим шуури одамон дар дараҷаи хеле паст буд, - менависад Голбах, ваҳшиён аз қонунҳои табиат бехабар буданд, барои онҳо бисёр ҳодисаҳое, ки дар табиат ва ҷамъият ба вуҷуд меомаданд нофаҳмо, бинобарин асрорангез менамуданд
Идеяи психологии сабаби дин ҳисобидани тарсу ваҳм, ҳанўз аз замонҳои антиқӣ машҳур буд. Масалан файласуфи Римӣ Г. Петроний (вафоташсоли –66 мелодӣ)  чунин меҳисобад, ки: «Аввалин худоёнро дар замин тарсу ваҳм ба вуҷуд овард». Л. Ванини (1584–1619), Т. Гоббс (1588–1679), Б. Спиноза (1632-1677), П.А, Голбах (1723–1789) ва дигарон тарсу ваҳмро асоси дин меҳисобанд. «Тарсу ваҳм сабабест, ки бо воситаи он хурофот тавлид мешавад, нигоҳ дошта мешавад ва ривоҷ дода мешавад», - менависад Б. Спиноза.
Ғояи асоси дин будани макру фиреб яке аз қадимтарин ғояҳои пайдоиши дин мебошад. Мувофиқи он дин на аз талаботи рўҳӣ ботинии одамон ба вуҷуд омадааст, балки онро ба гардани ҷомеа се тоифа: подшоҳону сиёсатмадорон, коҳинону рўҳониён, ва ё файласуфону ҳакимон бор кардаанд. Шоҳи Афина Критий (460–403 то мелод), чунин меҳисобид, ки қонуншиносони қадим динро чун назоратчии савобу гуноҳ ва неку бади одамон фикр карда баровардаанд, то ки ягон шахс махфиёна ҷиноят содир нанамояд, ҳамабин будани худоёнро донад ва аз беадолатӣ даст кашад.
Дар замони Нав Г. Болинброк (1678–1751), Волтйер(1694–1778) ва Д. Дидро (1713–1784) динро найранги коҳинону рўҳониён медонанд, ки ба манфиати худ мардумро фиреб медиҳанд ва гумроҳ менамоянд. Вале ғояи сарчашмаи дин будани макру фиреб аз тарафи аксари файласуфони замони нав танқид карда шудааст.
Ғояи конвенсионалӣ (лотинӣ – конвентсия, - шартнома), ғояи дигаре мебошад, ки мувофиқи он дин дар натиҷаи шартномаи байни ҳокимон, коҳинон ва халқи ба онҳо тобеъ пайдо шудааст.  Файласуфи Римӣ Секст Эмпирик (Нимаи дуюми асри II - ва ибтидои асри III) ва маорифпарвари франсавӣ Ж.Ж. Руссо (1712-1778) тарафдори ғояи шартномаи ҷамъиятӣ мебошанд.
Ғояи дигаре, ки пайдоиши динро фаҳмондани мешавад антропоморфизм (одаммонандӣ) ном дорад. Мувофиқи ин ғоя одам худоёнро ба шаклу шамоили худ дар хаёлаш месозад. Файласуфи Юнонӣ Ксенофани Колофонӣ(570– 480 то мелод) тарафдори ҳамин ақида мебошад, дертар бисёр файласуфон оиди ин масъала изҳори ақида кардаанд.
Дар Замони Нав аксари файласуфони Аврупои ақидаҳои озодандешӣ ва ҳатто зиддидиниро баён кардаанд, масалан афоризми «Дин афюни халқ аст» ба Волтйер таалуқ дорад. Т. Гоббс, Б. Спиноза, Вольтер, Ж.Ж. Руссо барин файласуфон чунин меҳисобиданд, ки агар ба одамони бомаърифат дин нолозим бошад ҳам, барои дар зери итоат нигоҳ доштани халқи аввом, дин зарур аст. Б. Спиноза менависад, ки: «хурофот фиреб бошад ҳам, ба оммаи халқ зарур аст». Волтйер бошад тезиси «Агар Худо набошад ҳам, онро фикр карда баровардан лозим буд» - ро пешниҳод менамояд. Ба ақидаи аксари файласуфони ин замон ҷомеаи инсонӣ бе дин ҳам вуҷуд дошта метавонад.
На ҳар як файласуф ақидаи зиддидинӣ дошт, файласуфоне ҳам вуҷуд доштанд, ки ба дин, ба худо эътиқоди бузург доштанд. Яке аз онҳо файласуфи Шотландӣ Д. Юм (1711-1776) мебошад, ки оиди дин бисёр фикрҳои ҷолиби диққат баён намудааст. Ў менависад, ки: «Эътиқоди динӣ ҳар хел мешавад. Эътиқоди бомаърифат, эътиқод ба мавҷудоти қувваест, ки он берун аз табиат, дар болои он меистад. Вай бо ақл айният надорад, вале ба он монанд мебошад. Эътиқод бояд ба ақл асос ёбад. Тамоми сохтори табиат аз он шаҳодат медиҳад, ки Офаридагори бохираду тавоно вуҷуд дорад. Вай сабаби тамоми олам аст. Ин ғояи «сабаби умумӣ» мебошад, ки ба он танҳо бовар кардан лозим, вале он исботнопазир аст».
Эътиқод ин ғояи зинда аст, - менависад Д. Юм, он бо таасурот зич алоқаманд аст. Мушоҳида карда шудааст, ки дар байни мусулмононе, ки ба Макка сафаркардаанду Каъбаро дидаанд, дар байни насрониҳое, ки Байтулмуқаддасро зиёрат кардаанд, дар оянда ягон одами сустэътиқод ёфт нахоҳад шуд. Асоси дин хирад аст ва он аз худи табиати одам бармеояд.
Асосгузори фалсафаи классики немис И. Кант (1724–1804) динро ба маркази фалсафааш гузоштааст. «Ман хирадро танг кардам, то ки ба эътиқод низ ҷой монад» - менависад ў дар асараш «Танқиди хиради соф». И.Кант яке аз асосгузорони фалсафаи дин аст, ки он як ҷузъи муҳими илми диншиносӣ мебошад.
Асари И. Кант «Дин танҳо дар доираи хирад» махсус ба муайянкунӣ, тавсиф ва таҳқиқи фалсафии дин бахшида шудааст.
Масъалаи ахлоқ дар фалсафаи И. Кант мақоми махсус дорад. Ахлоқ -  мегўяд И. Кант, ногузир ба сўи фаҳмиши дин мебарад, фаҳмиши дин ба ғояе мебарад, ки он берун аз ихтиёри инсон меистад ва ҳукми универсалии қонунгузории ахлоқиро дорост.
Мафҳуми иродаи Худованд, ки соф бо қонунҳои ахлоқӣ муайян карда мешавад, танҳо як Худо ва як динро мепазирад. Танҳо як Худо ва як дин вуҷуд дорад, вале оину мазҳабҳою шаклҳои эътиқод бисёранд. Аз ин рў ҷоиз аст, ки тарзи эътиқоди яҳудия, насрония, ислом ва ғайраҳо бигўем, на ин, ки дини яҳудия, насронӣ ва ислом.
Ҳамин тариқа И. Кант ахлоқро ба дин вобаста медонад, мавҷудоти дин ин солимии ахлоқии ҷомеаи инсонӣ аст. Ҷомеа бошад бе ахлоқ, аз ин рў бе дин, вуҷуд дошта наметавонад. Дар айни замон И. Кант динро аз сиёсат дур медонад, дин бояд дар зери итоат ва ҳимояи давлат бошад, на давлат дар зери итоати дин.
Г.В.Ф. Гегел (1770–1831) – файласуфи барҷастаи асри XIX, бавуҷудорандаии бузургтарин системаи фалсафӣ мебошад. Дин дар фалсафаи ў мақоми махсус дорад, ба масъалаи дин, ба фалсафаи дин, Гегел як фасли бутуни фалсафааш бахшидааст.
Гегел тавсифи нави ғояи Худовандро медиҳад. Мувофиқи таълимоти ў Худо ин, ғояи мутлақ, рўҳи мутлақ, рўҳи ҷаҳонист. Худо ҳақиқати мутлақест, ки ҳамаи олам аз ў бармеояд ва боз ба ў бармегардад. Ба ў ҳама ниёзманданд вале ў ба чизе ба касе ниёз надорад. Худо чун рўҳи ҷаҳонӣ, рўҳи мутлақ, ҳам умумияти куллӣ асту ҳам мушаххас, ў ҳамроҳ, рафиқ, надорад, ба худоҳои гуногун тақсим намешавад дар ниҳоди ў зиддият нест.
Ҳамин тариқа мо таърифу тавсифи динро аз нуқтаи назари равияҳои гуногуни фалсафӣ дида баромадем, чунон, ки дидем баъзеҳо онро инкор мекунанд, баъзеҳо тасдиқ, баъзеҳо онро барои ҷомеаву инсон зараровар меҳисобанду дигарон ҷомеаю инсонро бе дин тасаввур карда наметавонанд. Биноборин ҳар як кас бояд вобаста ба ақлу хиради худ, ба ҷаҳонбинии худ, ба дараҷаи дониши худ ба ин масъала наздик шавад. Вазифаи фанни диншиносӣ додани ахбороту маълумоти илмӣ оиди дину мазҳабҳо аст, на тарғиби ягон дину, оин ва на тарғиби ҷаҳонбинии атеистӣ (атеизм, бехудоӣ, инкори мавҷудоти Худо).

Дидан карданд: 1983

Мавзӯъҳои монанд:

Тақвими моҳи шарифи Рамазон барои соли 2017

Сиёсати давлати Тоҷикистон оиди дин

Мақоми дин дар ҷомеаи имрўза. Сиёсат ва дин (Ислом дар ҷаҳони муосир)

Озодандешӣ ва моҳияти он. Озодандешӣ таърихи пайдоиш ва эволютсияи он

Ҳаракатҳои оммавии динӣ – сиёсӣ дар Шарқи мусулмонӣ дар асрҳои XVII-XXI

Назарияи давлат ва ҳокимият дар ислом

Масъалаи ҳуқуқ дар ислом. Илми фиқҳ; мазҳабҳо дар дини ислом ҳанафия, маликия, шофеия, ҳанбалия

Тасаввуф ва дини ислом. Фалсафаи «ваҳдати вуҷуд» ва нақши он дар ҷаҳонбинии Абдураҳмони Ҷомӣ

Тасаввуф ва дини ислом. Тасаввуфи Ҷалолиддини Румӣ

Ҷавҳари таълимоти тасаввуф. Зинаҳои асосии тасаввуф. (Шариат, тариқат, маърифат ва ҳақиқат)

Коментари дохил карданд:


Коментарии худро дохил кунед!

Суммаи ин ададҳоро нависед: