|
youtaj

Гардиши пулӣ ва тартиби ташкили он

Тартибдиханда: admin

Дохил кард: Ахмедов Бахром

Санаи дохилгардида: 2016-06-13

Нақша:

  • Мафҳуми гардиши пулӣ
  • Чоп ва эмиссияи пул
  • Мултипликатори бонкӣ     

 
Адабиётҳои тавсияшаванда:

  • Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи Бонки миллии Тоҷикистон», Душанбе аз 28.07.2011.
  • Қонуни  Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи танзими асъор ва назорати асъор», Душанбе 04.11.1995.
  • Хонҷонов А. «Фаъолияти бонкӣ», Шарқи озод, Душанбе 2010.
  • Шариф Раҳимзода «Муомилоти пул ва қарз»  Душанбе 2008 сол.
  • Ашўров Н. «Муомилоти пул ва қарз»  Матбуот Душанбе – 2006.
  • Финансы, денежное обращение и кредит. Учебник для вузов. Под ред. Дробозиной Л. М.: Юнити. 1998.
  • Деньги, кредит, банки. Учебник для вузов. Под ред. Негробовой Н. М:. Финансы и статистика. 2000.
  • Мафҳуми гардиши пулӣ

Барои он ки пул тавонад ба муомилоти молӣ дуруст хизмат кунад, зарур аст, ки он баробари ҳаракати молҳо (аз фурўшандагон ба харидорон) дар гардиш бошад, яъне муомилоти молӣ мутаносибан муомилоти пулиро талаб мекунад.
Ҳаракати пайвастаи пул (нақдию ғайринақдӣ) ҳангоми хариду фурўши молҳо, хизматрасониҳо ва иҷрои дигар ўҳдадориҳои марбути чунин муносибат гардиши пулӣ номида мешавад.
Гардиши пули ҳар як мамлакат аз ҳаракати пул дар байни субъектҳои зерин иборат аст:

  • Бонки марказӣ (митллӣ) ба бонкҳои тиҷоратӣ ҳангоми додани пул барои қонеъкунии талаботи мизоҷон ва баргардонидани пул бо мақсади иҷрои ўҳдадориҳою зиёд кардани захираҳои ҳисобҳои муросилотӣ (корреспондентӣ).
  • Бонкҳои тиҷоратӣ ва мизоҷони онҳо (шахсони ҳуқуқию воқеӣ) ҳангоми додани қарзу маблағҳои дар суратҳисобҳои онҳо буда, баргардонидани қарҳою пасандози пулҳои муваққатан озодмонда;
  • Шахсони ҳуқуқӣ ҳангоми иҷрои ўҳдадориҳои байниҳамдигарӣ вобаста ба пардохти арзиши молҳою хизматҳои расонидашуда;
  • Шахсони ҳуқуқӣ ва воқеӣ ҳангоми додани музди меҳнат, нафақа, аъзоҳаққӣ, додани пули хизматҳои расонидашуда (масалан, ҳангоми таъмири хона аз ҷониби ягон ширкат) ва ғайра.
  • Шахсони воқеӣ ҳангоми хариду фурўши молҳоюхизматрасонӣ, гирифтани қарз аз якдигар ва баргардонидани он;
  • Бонкҳо ва муассисаҳои молиявии ғайрибонкӣ (ташкилотҳои суғуртавӣ, хазинаи нафақа, нуқтаи ивази асъор, бирҷаи асъор, бирҷаи қоғазҳои қиматнок ва ғайра) ҳангоми додани қарзу маблағҳои пулӣ аз суратҳисобҳои онҳо, баргардонидани қарзҳою иҷрои ўҳдадориҳои дигар ва маблағгузорӣ дар суратҳисоб;
  • Муассисаҳои молиявии ғайрибонкӣ ва аҳолӣ ҳангоми додани нафақа, маблағи суғурта, хариду фурўши асъору саҳмияҳо ва ғайра.

Азбаски ба муомилоти молӣ пулҳои нақдӣ ва ғайринақдӣ хизмат мекнанд  гардиши пулӣ ба ду гурўҳ тақсим мешаванд:
Гардиши пули нақдӣ
Гардиши пулии нақдӣ (муомилоти нақдии пулӣ) ҷараёни мутасили ҳаракати пулҳои нақд мебошад, ки бо бонкнотаҳо ва ё чиптаҳои бонкӣ, чиптаҳои хазинагӣ, тангаҳои майдаи металлӣ ифода карда мешавад.
Он аз гардиши пулҳои хазинадорӣ, пулҳои қарзӣ (бонкнотаҳо) ва тангаҳои филиззӣ иборат аст. Пулҳои хазинадорӣ аз ҷониби вазорати молия ё хазинадорӣ бароварда шуда, барои пўшонидани касри буҷет истифода мешаванд. Аммо пулҳои қарзӣ аз ҷонибӣ бонки марказӣ (миллӣ) бо роҳи қарздиҳӣ ба ҳукумату субъектҳои хоҷагидорӣ ва хариди асъори хориҷӣ ба муомилот бароварда мешаванд.
Гардиши пулии ғайринақдӣ
Он аз гардиши пайвастаи пасандозҳои бонкии шахсони ҳуқуқию воқеӣ иборат аст. Гардиши пасандозҳо ё пулҳои дар суратҳисобҳои бонӣ буда бо истифодаи векселҳо, чекҳо, котҳои бонкӣ, супоришномаҳои пулию талабномаҳои пулгирӣ таъмин карда мешавад. Истифодаи техникаю технологияи ҳозиразамон дар соҳаи бонкдорӣ рўз аз рўз намудҳои хизматрасонии бонкиро зиёд менамояд.
Мақсади гардиши пули нақдию ғайринақдӣ таъмини самаранокии муомилоти молӣ ва пардохтҳо мебошад. Ташкили дурусти он имконият медиҳад:

  • Устувории қурби пули миллӣ, ки яке аз шартҳои пешрафти иқтисодиёт мебошад, таъмин карда шавад;
  • Ҳаракати саривақтии маблағҳои пулӣ (пардохтҳо) дар байни суратҳисобҳои мизоҷон амалӣ гардад;
  • Гардиши пул, нигаҳдоштани захираҳои пулӣ ва ивазкунии пулҳои фарсудашуда бо харҷи камтарин ба анҷом расонида шавад;
  • Талаботи асосноки мизоҷон ба қарз ва пули нақд қаноатманд карда шавад.

Муомилоти пулӣ равишҳои пулҳоро байни бонки марказӣ ва бонкҳои тиҷоратӣ (ташкилотҳои қарзӣ); байни бонкҳои тиҷоратӣ; бонкҳои тиҷоратӣ ва корхонаю ташкилотҳо ба миён меоянд. Муомилоти пулӣ ба ду соҳа ҷудо мешавад: нақдӣ ва ғайринақдӣ.
Бозори пулӣ ба монанди дигар бозорҳо бо худ механизми баҳамтаъсиррасонии талабот ва пешниҳодро ифода мекунад. Агар талабот ба пешниҳод баробар бошад, он гоҳ дар бозор мувозинатӣ пойдор мегардад. Бо ибораи дигар, бозори пулӣ ҳангоми баробар будани талабот ба пулҳо ва пешниҳоди пулҳо, яъне дар ҳолате, ки пулҳо дар иқтисодиёт барои таъмини такрористеҳсоли васеъ кифоя мебошанд. Агар пешниҳоди пулҳо аз талабот зиёд бошад, он гоҳ афзоиши нархҳо ба миён омада, одамон кўшиш мекунанд аз пулҳо озод шаванд, дар натиҷа гардиши пулҳо босуръат гардида нархҳо боз ҳам тезтар баланд мешаванд. Агар пешниҳоди пулҳо аз талаботи онҳо кам бошад, дар ин ҳолат норасогии воситаҳои пардохтӣ ба миён меояд, ки ба низоми ҳисоббаробаркуниҳо таъсири манфӣ расонида, мубодилаи бартерӣ ба миён меояд.
Зиннаҳои асосии гардиши пулии нақд. Гардиши нақдинаи пулӣ аз тарафи давлат дар шахсияти Бонки миллӣ амали гардонида мешавад. Зиннаҳои асосии ташкилкунандаи гардиши нақдинаи пулӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон муассисаҳои минтақавии Бонки миллӣ ва марказҳои ҳисобӣ – хазинагӣ ба ҳисоб мераванд.
Дар онҳо фондҳои захиравии бонкнотаҳо ва тангаҳо, инчунин хазинаҳои гардон оид ба қабул ва пардохти пулҳои нақд мавҷуданд. Марказҳои ҳисобӣ – хазинагӣ фаъолияти ҳисобии субъектони хоҷагидориро таъмин карда, инкосатсияи пулҳоро амалӣ мегардонанд ва муомилаҳоро бо муомилоти пулӣ алоқаманд бударо мегузаронанд.
Пулҳои гардиши ғайринақдӣ ва нақдӣ ба ғайр аз махсусиятҳои худ, бисёр ҷиҳатҳои монанди доранд.
Гардиши ғайринақдии муосири Ҷумҳурии Тоҷикистон мувофиқи шартҳои асосии зерин ташкил карда шудааст.

  • Корхонаҳои ҳама шаклҳои моликият ўҳдадоранд, ки воситаҳои худро дар ҳисобҳои бонкии худ нигоҳ доранд. Дар хазинаҳои корхонаҳо нигоҳдории танҳо маблағи муайяни пулҳои нақд дар ҳудудҳои додашуда иҷозат дода мешавад.
  • қисими асосии ҳисобҳои ғайринақдӣ бояд бо воситаи бонк амалӣ гардад.
  • Талаби пардохт бояд пеш аз фиристодани мол ва ё баъд аз фиристодани он пешкаш шуданаш лозим. Лекин дар шароитҳои бўҳрони пардохтҳо миқдори зиёди молфурўшандагон пешпардохтро талаб мекунанд. Дар баъзе ҳолатҳо гирифтани пешакии пулҳо пеш аз фурўши молҳо (пешпардохт) то 100% мерасад.
  • Пардохти мол ва хизматҳо аз тарафи мизоҷони бонк танҳо бо розигии шахси ҳуқуқӣ ва ё воқеъии хизматрасонида шаванда амалӣ мегардад.
  • Шаклҳои ҳисобҳои ғайринақдии пардохтҳое, ки бо дастурамали Бонки миллии Тоҷикистон иҷозат додашаванда, аз тарафи корхонаҳо бо хоҳиши худ интихоб карда мешавад.

Риоя намудани ин шартҳо имконияти нигоҳдории қонунии гардиши пулии амлишавандаро нигоҳ медорад.
Ҳисобҳои ғайринақдӣ дар асоси ҳуҷҷатҳои ҳисобии шаклҳои муайяни аз тарафи Бонки миллӣ муқарраршуда ва бо риоя намудани қоидаҳои гардиши ҳуҷаттҳои муайян амалӣ мегардад.
Вобаста аз тарзи пардохт, намуди ҳуҷаттҳои ҳисоби ва усусли ташкили гардиши ҳуҷаттҳо дар бонк чунин шаклҳои асосии ҳисобҳои ғайринақдиро байни пардохткунанда ва пардохтгиранда ҷудо мекунанд: ҳисоббаробаркуниҳо бо супориши пардохтӣ, бо воситаи аккредитив, чекҳо, бо инкассо, бо кортҳои пардохтӣ.
Асоси ҳисобҳои ғайринақдӣ ҳисобҳои байнибонкӣ мебошанд. Ҳисобҳо байни бонкҳо дар ҳудуди Тоҷикистон бо воситаи марказҳои ҳисобӣ – хазинагии Бонки миллии Тоҷикистон амалӣ мегардад. 

2.Чоп ва эмиссияи пул
Азбаски дар ҳама даврҳо одамоне ҳастанд, ки ба чопи пулҳои қалбакию гирифтани даромади бедардимиён шавқи хоса доранд, дар дунё бо мақсади пешгирӣ намудани чунин амалиётҳои ғайриқонунӣ тартиби муайяни чопу ба гардиш баровардани пул қабул шудааст. Аслан пул аз ҷониби ҳукумати мамлакат аз чоп бароварда мешавад. Дар қисме аз мамлакатҳо чопи пул ба ўҳдаи бонки марказӣ (миллӣ) гузошта шудааст.
Дар ҳарду суръат, бо қарори ҳукумат гурўҳи махсус аз ҳисоби олимону рассомон ва мутахассисони молияю бонк ташкил карда мешаванд. Ин гурўҳ сохтори пул, ҳаҷму миқдори пулҳои чопшаванда, қурби он нисбати пулҳои чопшаванда, қурби он нисбати пулҳои дар гардиш буда ва асъорҳои озод табдилшаванд, шакли пулҳо, мўҳлати чопу ба муомилот баровардани онҳоро муайян намуда, барои тасдиқ ба ҳукумат пешниҳод менамояд. Ҳукумат баъди тасдиқи пешниҳод бо мақсади чопи пул ширкати лозимиро интихоб мекунад.
Ширкати интихобшуда чопи пули миллиро дар шаклҳои қабулшуда ба роҳ мемонад. Баъдан ин пулҳо аз ҷониби бонки марказӣ ба гардиш бароварда мешаванд.
Вобаста ба қурби пулу ҳаҷми муомилоти молӣ ҳукуматҳо ё бонкҳои марказӣ миқдори пулеро, ки барои таъмини талаботи гардиш зарур аст, аз чоп мебароранд.
Тартиби ба муомилот баровардани пул, ки боиси зиёд шудани ҳаҷми он мегардад, эмиссияи пул ном дорад.
Дар аввал пулҳо аз ҷониби давлат-эмитент  бо воситаи бонки марказӣ бароварда мешаванд. Баъдан ҳаҷми пул дар муомилот бо роҳи аз ҷониби бонки марказӣ додани қарз ба ҳукумату бонкҳои тиҷоратӣ ё харидани асъори хориҷӣ зиёд карда мешавад.
Дар натиҷаи барориши пул даромади эмиссионӣ пайдо мешавад, ки он баробар аст ба фарқи байни арзиши номиналӣ ва аризиши аслии пулҳои нақд (харҷи чопи пулҳо).  Масалан, соли 1994 даромади эмиссионӣ дар ИМА 0,4 %, Британияи Кабир 0,3 % ва Олмон 0,5 %- и Маҷмўаи маҳсулоти дохилиро ташкил дод. Мутаасифона, кишварҳои хурд даромади ночизи эмисионӣ доранд. Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон ин намуди даромад дар ҷамъи умумии даромадҳои Бонки миллӣ ба ҳисоб гирифта шуда, мувофиқи тартиби муайяншуда андозбандӣ мешавад.
Эмиссияи пулҳои ғайринақдӣ аз ҷониби бонкҳои тиҷоратӣ  ва пулҳои нақдӣ аз ҷониби бонки марказӣ амалӣ мегардад.
Бонки тиҷорати метавонад аз бонки марказӣ пули нақд гирад, агар дар ҳисби муросилотиаш маблағи заруриро надошта бошад. Ин аст, ки ҳангоми зарурат, аввал байни бонкҳои марказию тиҷоратӣ шартномаи қарзӣ имзо шуда, миқдори муайяни пул ба ҳисоби он гузаронида мешавад ва баъдан ба ивази ин пул он метаваонад аз бонки марказӣ пули нақд гирад.
Ҳисоботи муросилотӣ - ҳисоби бонки тиҷоратӣ, ки барои нигоҳ доштану истифодаи мақсадноки маблағҳои он дар бонки марказӣ ё бонки тиҷоратии дигар кушода шудааст.
Мақсади эмиссия таъмини талаботи иловагии мизоҷон ба пул мебошад. Талаботи иловагӣ мумкин аст ба зиёдшаваии ҳаҷми истеҳсолот ё болоравии нархҳо вобаста бошад. Бонҳои тиҷоратӣ талаботи иловагии мизоҷонро аз ҳисоби сармояи худ қонеъ карда наметавонанд, зеро он танҳо барои қонеъгардонии талаботи доимӣ басанда асту халос.
Эмиссияи пулҳои нақд бе дарназардошти зиёдшавии ММД ё сармоягузориҳои хориҷӣ метавонад боиси беқурбшавии пулу болоравии нархҳо гардад. Аз ин рў, зарур аст, ки эмиссияи пули нақд ба нақшаи муайя асос меёбад. Бонки марказӣ аз рўи пешбиниҳои гардиши кассавии бонкҳои тиҷоратӣ ва таҳлилҳои худ, ки ба зиёдшавии  ҳаҷми истеҳсолот, тағйир ёфтани таварруму қурби пул асос ёфтааст, ҳаҷми тахминии эмиссияи пулро дар мўҳлатҳои алоҳида муайян менамояд. Баъдан эмиссияи пул аз ҷониби сохторҳои бонки марказӣ бо тартиби дар нақша нишондодашуда амалӣ када мешавад.

3. Мултипликатори бонкӣ
Пешрафти соҳаи бонкдорию афзалияти воситаҳои ҳозиразамони ҳисоббаробаркунӣ, чунин имконияти ҳимояи маблағҳои пулӣ аз беқуршавӣ (бо роҳи гирифтани фоиз аз пасандози онҳо дар бонк) қисми зиёди мардумро водор сохт, то маблағҳои пулии худро дар бонкҳо пасандоз кунанд. Бонкҳо наметаваонанд ин пасандозҳоро бе ҳаракат нигоҳ доранд, зеро ба онҳо даромаде лозим буд, ки аз ҳисобаш ҳам хароҷотҳои худро пўшонанду ҳам ба амонатгузорон фоиз диҳанд. Ин аст, ки қарздиҳӣ аз ҳисоби пасандозҳо яке аз вазифаҳои асосии бонкҳо ба шумор меравад.
Қарзгирандагон маблағҳои гирифтааашонро барои хариди молу иҷрои ўҳдадориҳои пулии худ сарф мекунанд. Ин пулҳо ба воситаи мағозаю дигар нуқтаҳои савдо боз ба бонк баргашта пасандоз мешавад. Ҳамин тариқ, дар муомилоти молию пулӣ гардиши пайвастае (пасандоз - қарз – соҳаи савдою хизматрасонӣ – пасандоз – қарзӣ) вуҷуд дорад, ки боиси зиёдшаваии ҳаҷми пул дар муомилот мегардад. Ин гардиш хусусияти объективӣ дошта, аз хоҳиши одамон вобаста нест. Бонки марказӣ имкон дорад фишангҳои назоратии худро истифода карда, онро танзим намояд.
Қарздиҳӣ аз ҷониби бонкҳои тиҷоратӣ яке аз роҳҳои ба муомиллт баровардани пул ё ба таври  дигар эмиссия пул мебошад. Эмиссияи пулҳои ғайринақдӣ аз ҷониби бонкҳои тиҷоратӣ амалӣ шуда, боиси зиёд шудани ҳаҷми пул дар муомилот мегардад.
Тартиби зиёдшавӣ (мултипликатсия)-и ҳаҷми пул дар натиҷаи истифодаиистифодаи маблағи пасандозҳо ҳамчун сарчашмаи қарздиҳӣ мултипликатори бонкӣ ном дорад
Мултиплакатори бонкӣ ё пулӣ ин протсесси зиёд шудани пул дар суратҳисоби депозитивии дархостии мизоҷон дар бонкҳои тиҷоратӣ дар давраи ҳаракати онҳо аз як бонки тиҷоратӣ ба дигар бонк мебошад, онро бо формулаи зерин ишора мекунад:

        1+у(1-а-в)
Mg = ----------------- ;
а+в(1-у)(1-а);
дар ин ҷо:
а - захираи ҳатмии нормативии бонкҳои тиҷоратӣ;
в – нормативи бақияи пулҳои нақд дар хазинаҳои бонкии тиҷоратӣ;
у – ҳиссаи пулҳои нақд дар маблағҳои умумии пули бонкҳои тиҷоратӣ;
Механизми мултипликатори бонкӣ аз захираҳои пулҳои озодӣ барои гардиш лозим буда, вобаста аст. Захираи пулию холии бонкҳоро аз рўи чунин формула муайян мекунанд:
СР = К+ПР+ЦК+ОУР-АО±МБК;
дар ин ҷо:
СР – маблағи пули холи бонкҳои тиҷоратӣ;
К – сармояи бонкҳо;
ПР- маблағҳои ҷудошуда;
ЦК – қарзҳои  марказонидашудаи бонки миллӣ дода;
ОУР - захираҳое, ки ки бонкҳои тиҷоратӣ ба бонкҳои миллӣ мегузаранд;
Ао – захираҳое, ки бонкҳои тиҷоратӣ ба амалиётҳои активи худ истифода бурданд;
МБК – қарзҳои байнибонкӣ;

Дар натиҷаи мултипликатсия, дармуддати муайян дар суратҳисобҳои депозитивии дархостии мизоҷон миқдори пул зиёд мешавад.

Дидан карданд: 2801

Мавзӯъҳои монанд:

Шакл ва намудҳои қарз

Ҷумҳурии Тоҷикистон дар шароити иқтисоди бозоргонӣ

Моҳият ва вазифаҳои молия дар шароити иқтисодиёти бозоргонӣ

Бонкҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон дар шароити иқтисодӣ бозоргонӣ

Шакл ва намудҳои қарз

Низоми қарзӣ ва ташкили он

Моҳият, зарурият ва вазифаҳои қарз

Оқибатҳои иқтисодӣ-иҷтимоии таваррум ва танзими он

Таваррум ва намудҳои он

Гардиши пулӣ ва тартиби ташкили он

Коментари дохил карданд:


Коментарии худро дохил кунед!

Суммаи ин ададҳоро нависед: