|
youtaj

Фаҳмиши фалсафии олам: ҳастӣ ва модда (материя)

Тартибдиханда: МИРБОБОЕВ М.Қ , СОЛИҶОНОВ Р, АБДУЛАТИПОВ У.Ҳ. ФАЛСАФА

Дохил кард: Сино Эгамбердиев

Санаи дохилгардида: 2014-03-01

Фаҳмиши фалсафии олам: ҳастӣ ва модда (материя)

 

Мақсади дарс: донишҷӯёнро бо масъалаҳои гуногуни дарки олам ва модда шинос намудан, таҳлили таърихи ташаккули мафҳуми илмӣ- фалсафии модда, қазовати комёбиҳои илми муосир ва инъикоси он дар сохтори мураккаби модда, ҳосил намудани тасаввурот роҷеъ ба ҳаракат, фазо ва вақт.

Мафҳумҳои асосӣ: ҳастӣ, нестӣ, будан, вуҷуд, ҷавҳар, араз, ҳаст, ҳастишиносӣ, модда, ҳаракат, фазо, вақт, унсур, араз, ҷавҳар, мабдаъ, нахустмодда.

                 Нақша

  1. Мафҳумҳои ҳастӣ, ҷавҳар ва араз
  2. Ташаккули мафҳуми илмӣ - фалсафии модда
  3. Илми муосир дар бораи сохтори мураккаби модда
  4. Таълимоти фалсафӣ роҷеъ ба ҳаракат, фазо ва вақт

 

  1. Мафҳумҳои ҳастӣ, ҷавҳар ва араз

 

Ҳастишиносӣ (онтология) нахустин қисми фалсафаи назарӣ аст, ки мавзӯи он шинохти олам ва моҳияти он, таҳлили мақулаҳои ҳастӣ, ҷавҳару араз, модда ва хусусиятҳои муҳимтарини он мебошад.
Аз қадим масъалаи ҳастӣ таваҷҷӯҳи файласуфонро ба худ ҷалб намуда, ҳаллу фасли он дар мактабҳои гуногуни фалсафӣ ба таври мухталиф сурат гирифтааст. Дарки саҳеҳи ин мавзӯъ бидуни ихтиёр таҳлили мафҳумҳои «ҳастӣ», «мавҷудият», «буд», «нақдият» ва ғайраро талаб мекунад.Мақулаи ҳастӣ мафҳуми муҷаррад аст. Вай  касро ба андешаю шубҳа водор сохта, ба ҳайси мафҳуми ҳамагонӣ антонимии хеш, яъне нестиро талаб менамояд.
Таҳлилу тадқиқи пайгиронаи олами атроф собит намуда, ки он дар ҷараёни табдилу тағйири чизҳо ба вуқӯъ омадааст. Вуҷуд дар олам ва олами ҳастӣ аз ҳам ҷудонопазиранд. Аммо ин айнияти онҳоро не, балки тафовути ваҳдаташонро ифода мекунад. Олам ҳамчун ваҳдати дарногузар берун ва новобаста аз иродаю шуури инсон вуҷуд дорад.
Аксари файласуфонро ақида ин аст, ки олами бепоёну ҷовид ҳамеша вуҷуд дорад ва вуҷуд хоҳад дошт. Гурӯҳи дигари файласуфон мавҷудияти оламро эътироф кунанд ҳам, дар макон охир ва дар замон аввал доштани онро низ таъкид намудаанд. Инкишофи минбаъдаи тафаккури фалсафӣ даргузарӣ ва беинтиҳоии ашё ва падидаҳои оламро исбот кард.
Аввалин мутафаккире, ки дар фалсафаи Аврупо мафҳуми ҳастиро таври муҷарраду кулл мавриди истифода қарор дод, Парменид буд. Вале он вақт мафҳуми ҳастию чизҳоро аз ҳам ҷудо намекарданд. Масалан, Демокрит таҳти мафҳуми ҳастӣ атомҳо, Афлотун идея, андешаро фаҳмидаанд. Ҳоло барои фалсафа шаклҳои зерини ҳастӣ маълум мебошад:
Ҳастии чизҳо; ҳастии инсон; ҳастии маънавиёт; ҳастии иҷтимоиёт
Ҳастии чизҳо пояю заминаи фаъолияти инсонанд. Инсон бидуни инҳо зиндагӣ карда наметавонад, зеро ки худ зодаи табиат аст. Инсон ба ҳайси ҷузъи олами моддӣ ба табиат нафақат таъсир мерасонад, балки ба хотири таъмини маоши зиндагӣ муҳити хешро тағйир медиҳад ва табиати дуюмро низ меофарад.
Табиати якӯм қабл аз шуур ва новобаста ба инсон вуҷуд дорад. Табиати дуюм ҳамаи он чизҳоеро, ки дар натиҷаи фаъолияти бошууронаи инсон ба вуҷуд меояд, дар бар мегирад.
Ҳастии инсон дар олам муҳимтарин масоили фалсафӣ ба шумор меравад. Ҳастии кулл то ба вуҷуд ёфтани инсон дар худ ниҳону махфӣ буда, бо шарофати вуҷуд ёфтани инсон, андешаҳои ҳастӣ дар зеҳни ӯ роҳ меёбад ва ҳастӣ аз тариқи ҳастии инсон худнамоӣ мекунад. Андеша зуҳур ва худнамоии ҳастӣ дар вуҷуди инсон аст. Аз диди Шайх Маҳмуди Шабустарӣ инсон ҷоми ҷаҳоннамои ҳастӣ аст, ки дар он моҳияти ҳастии кул таҷаллӣ меёбад.
Чу инсон гашт андар нафс комил,
Шавад дар кулли мавҷудот шомил.
Ҳақиқат дон агарчӣ одам аст ӯ
Чу ориф шуд ба худ Ҷоми Ҷам аст ӯ. 

Ҳастии маънавӣ ваҳдати гуногунест, ки равандҳои шууру бешуурона, аз ҷумла  донишҳои дар шакли забонҳои сунъӣ ва  низоми аломатҳои рамзии моддишударо дар бар мегирад. Меъёру усулҳои ахлоқӣ, ҳуқуқӣ, эҷодиёти бадеӣ низ маҳсули маънавиётанд.
Яке аз падидаҳои муҳими ҳастии маънавӣ худшиносии инсон аст. Ҳанӯз файласуфи Юнони қадим Суқрот эълом дошт: «Худро бишнос!», худшиносӣ аз ҷониби инсон шинохтани ҷисмаш, фикраш, эҳсосаш, мавқеаш ва муносибаташ ба дигарон, хуллас ба ҳайси шахсияти хосу воҳид шинохтани хеш мебошад. Ҳамчунин худшиносӣ ин шинохти таърих, фарҳанг, урфу одат ва анъанаҳои миллии худ низ мебошад.    
Ҳастии иҷтимоӣ мазмуну мундариҷа ва моҳияти сохти иҷтимоии ҷомеа, ниҳодҳои (институтҳои) иҷтимоӣ, умумиятҳои иҷтимоӣ, тарзи зист, касбу кор ва дигар арзишҳои иҷтимоиро дар бар мегирад. Ҳастии иҷтимоӣ ин натиҷаи муносибатҳои иҷтимоии байни одамон аст.  Арзишҳои иҷтимоӣ таърихан ташаккул ёфта, хислати айнӣ доранд ва бо мавҷудияташон ба равандҳои рушди олам таъсир мерасонанд.
Дар доираи фалсафаи ҳастӣ атрофи масъалаи ҷавҳару араз (субстансия ва аксиденсия) баҳсҳои домандор сурат гирифтаанд. Ҷавҳар воқеияти айниест, ки ваҳдати ботинии падидаю равандҳои гуногунро ифода мекунад. Дар фалсафаи тоҷик таҳти ҷавҳар асоси нахусту тағйирнопазири тамоми мавҷудотро мефаҳманд.Чунончи, Носири Хисрав маънии ҷавҳару аразро ба таври саҳеҳ баён кардааст:
Ҷавоҳир бошад он-к ӯ ҳаст доим,
Ба зоти хештан пайваста қоим.
Араз қоим ба зоти ҷавҳар омад,
Хирадро ин суханҳо бовар омад.

 Дар фалсафаи қадим ба ҳайси ҷавҳар манбаъҳои гуногунро эътироф намудаанд. Масалан, дар фалсафаи Фаллес об, Демокрит атом, Арасту моҳияти аввал ба ҳайси ҷавҳар (мабдаи аввал) баррасӣ мегарданд. Ф.Бэкон дар фалсафаи замони Нав ҷавҳарро бо шаклҳои мушаххаси чизҳо монанд кардааст. Тамоми гуногуниҳои ҳастиро аз нигоҳи ваҳдати моддӣ мавриди баррасӣ қарор додааст. Вай шуурро ба ҳайси ҷавҳар не, балки ба ҳайси хосияти моддаи олиташкил муаррифӣ карда, ҳаракат, вақту фазоро низ атрибут, хосиятҳои модда ҳисобидааст.
Араз (аксиденсия аз лотинӣ acsidens – тасодуф) аломати зоҳирии ашё, ки ба зоти худ қоим нест, масалан, ранг нисбат ба матоъ араз мебошад.  Араз хосиятҳои зоҳирӣ, тасодуфӣ, номуҳим, муваққатӣ ва даргузари ашёро ифода менамояд. Аввалин файласуфоне, роҷкъ ба ҷавҳару араз ақидаи мушаххас баён кардаанд, Арасту ва Порфирий ба шумор мераванд. Чунончӣ, аз назари онҳо ранг барои матоъ, хоб барои инсон, пӯсти сиёҳ барои зангӣ араз аст.

2.Ташаккули мафҳуми илмӣ - фалсафии модда Таҳлилу таҳқиқи мафҳуми материя, модда ба ҳайси  мақулаи фалсафӣ дорои аҳамияти ҷаҳонбинию назарӣ аст, зеро ки ин муҳимтарин мафҳуми фалсафӣ буда, дигар ҳамаи мақулаҳоро муттаҳид ва муайян мекунад. Онро дар лотинӣ materiа ба тоҷикӣ модда меноманд.
Одамон дар дунёи қадим на фақат пайдою фанои чизҳо, балки ҳифзу бақои онҳоро низ кашф карда буданд, ки минбаъд ба номи ҷавҳар, мабдаъ ва маншаъ низ машҳур мегардад.
Онҳоро ақида ин буд, ки агарчи ҷисму чиз ва падидаҳо пайдою фано мегарданд, вале аз инҳо боз чизе боқӣ мемонад, ки ин моҳият буда, аз як шакл ба шакли дигар интиқол ёбад ҳам, ҷавҳарашро нигоҳ медорад. Аз ин рӯ, мафҳуми моҳият, ё ҷавҳар баёнгари ягонагии олам ва зинаи олии муҷаррадот аст. Мафҳуми мазкур талаб мекунад, ки ҷиҳатҳои умумии ашёву ҳодисаҳои мутағайир сабт карда шаванд.
Фалсафа ба ҳайси шакли шуури ҷамъяитӣ дар чунин як марҳалаи инкишофи ҷамъият ба вуҷуд омадааст, ки фикри ваҳдати олам ташаккул ёфта буд. Аммо дар Чину Ҳинди қадим ақидае дар гардиш буд, ки тибқи он, гӯё тамоми олам аз як мабдаъ не, балки аз омехтаи чизҳои мухталиф пайдо шудаанд.
Моддагароёни мактаби Милетии Юнон (асри VI пеш аз милод) ба таълимоти пешиниён такя карда, кӯшидаанд, то аввалин хишти бунёди оламро пайдо бикунанд.
Ташаккули минбаъдаи афкори моддагароӣ бо номи Гераклит (540-480 пеш аз милод) алоқаманд мебошад. Вай оташро мабдаи тамоми мавҷудоти олам ҳисобида, ҳаракату тағйирот ва  аз як ҳолат ба ҳолати дигар интиқол ёфтанашро эътироф кардааст.
Дар рушду такомули фалсафӣ, бахусус моддагароӣ, саҳми мутафаккирони Юнони қадим - Левкипп, Демокрит ва Эпикур низ хеле калон мебошад. Чунончӣ, Демокрит фармудааст: олам моддӣ, ҷовидонӣ ва бепоён аст. Вай аз атомҳои лоятаҷаззӣ (тақсимнопазир) ва хало иборат мебошад. Атомҳо мабдаи доимӣ буда, кулли чизҳои даркшаванда аз онҳо пайдо шудаанд. Атомҳоро нестию пайдоиш   ҳам нест, онҳо абадианд ва аз рӯи шакл, бузургӣ ва тартиби ҷойгиршавиашон аз ҳам тафовут доранд. Атомҳо на фақат миқдоран, балки шаклан ҳам бепоён мебошанд.
Афлотун (427 - 347 пеш аз милод) таълимоти ғояпарастии айниро тарғиб намуда, олами маҳсусро ба хотири мутаҳаррику мутағайириаш олами ҳақиқӣ намедонад. Ба ақидаи ӯ, сабабу моҳияти ашёву падидаҳои мушаххаси эҳсосшавандаро кадом як зоти ғайриҷисмии маҳсуснопазир идея, ё фикр ташкил медиҳад. Афлотун ба ҳайси идеалисти айнӣ чизу падидаҳои олами маҳсусро сояи идеяҳо медонад. Ба ақидаи ӯ, чиз, шайъ, падида ва ҳодисаҳои олами моддӣ ба ҷуз акси идеяҳо чизи дигаре намебошад.
Даҳриён – мутафаккирони Шарқ дар асрҳои миёна олами рӯҳиро инкор намуда, фақат як мабдаъ – моддиётро эътироф намудаанд.
Файласуфони даврони Эҳёро дар бештари маврид ақида ин буд, ки худою табиат бо ҳам мушобеҳанд ва моддиёт таҷаллии илоҳиёт мебошад.
Файласуфи моддагарои олмон Людвиг Фейербах аз тамоми мутафаккирони собиқ пеш гузашта, нисбат ба шуур аввал, муқаддам ва мабдаъ будан ва новобаста аз он вуҷуд доштани моддаро эътироф кардааст.
Файласуфи рус В.И. Ленин кашфиётҳои навини табиатшиносии охири қарни XIX ва ибтидои қарни XX–ро ҷамъбаст намуда, ба модда чунин таъриф додаст: «Модда (материя) мақулаи фалсафиест барои ифодаи воқеияти айнӣ, ки новобаста аз эҳсосотамон вуҷуд дошта, дар эҳсосҳоямон нусхаи он ва акси он гирифта мешавад». Ду ҷиҳати ин таъриф хеле ҷолиб аст: якӯм, воқеияти айнӣ будани модда, новобаста аз шуур вуҷуд доштани он; дуюм, дар эҳсосҳои мо инъикос ёфтани он, яъне модда ҳамчун ангезандаи ҳиссиёти инсонӣ.

 

3.Илми муосир дар бораи сохтори мураккаби модда

 

Дар асосии тасаввуроти илмӣ оид ба сохти модда ақидаи ташкили низомии вай қарор мегирад, ҳар як объект – микроҷисмҳо, атому молекулаҳо, дар табиати зинда – биосфера, микроорганизмҳо, олами набототу ҳайвонот ва одам чун низоми мустақил вуҷуд доранд. Мавҷудияти хусусиятҳои умумии ташкили онҳо имконияти ба гурӯҳу дараҷаҳо тақсим намуданро медиҳад.
Дараҷаи моддаи ғайризинда:- заррачаҳои элементарӣ–дорои ҳам хосиятҳои заррачагӣ ва ҳам    мавҷӣ мебошанд. Ин дараҷа объекти ғайриурфии физикӣ –   вакуумро низ дарбар мегирад, атомҳо, аз заррачаҳои элементарию ҳастаии атомҳо ва ионҳо   ҳолати махсуси модда,  газҳо, плазмаҳо ба вуҷуд омадаанд, ки аз   инҳо ситораҳо, молекулаҳо, микроҷисмҳо, сайёраҳо, низоми сайёраҳо, галактика, низоми галактика ташкил ёфтаанд.
Дараҷаҳои моддаи зинда: дараҷаи тоҳуҷайрагӣ – ДНК, РНК, сафедаҳо, ҳуҷайра, узвҳои бисёрҳуҷайрагӣ, популятсия, биотсеноз, биосфера, ноосфера – ҷомеаи инсонӣ мебошад.
4. Таълимоти фалсафӣ роҷеъ ба ҳаракат, фазо ва вақт

Чизҳо табиатан аз як ҳолат ба ҳолати дигар гузашта, бо ҳамин тағйироти тамоми оламро таъмин мекунанд. Аз ин рӯ, ҳаракат хосияти модда буда, бо он пайваст аст. Гузашта аз ин, эҷоду маҳвнопазирии ҳаракатро модда муайян мекунад, онҳо аз ҳам ҷудонопазиранд ва ҳаракат тарзи мавҷудияти модда мебошад.
Файласуфони ғояпараст таҳти мафҳуми мабдаи олам иродаи худо, хиради ҷаҳонӣ, ё «рӯҳи мутлақ»-ро мефаҳманд. Ба ақидаи онҳо модда карахту беҷон ва ғайрифаъол буда, барои он ки қобили ҳаракат бошад, ба мабдаи рӯҳӣ зарурат дорад.
Чунин ақидаро на фақат Афлотун, балки Ибни Сино ҳам қоил шуда буд. Ибни Сино агарчӣ ҳаракатро ба ҳайси тағйироти каммӣ (миқдорӣ)-ю кайфӣ (сифатӣ) муаррифӣ кардааст, баробари ин муҳаррики аввалро низ эътироф намудааст. Вай ҳаракатро вобаста ба зуҳуроташ дар ҳастӣ ба каммӣ (миқдорӣ), кайфӣ (сифатӣ), маконӣ ва вазъӣ тақсим кардааст.
Таълимоти диалектикаи моддагаро ҳаракатро умуман тағйирот номида, масъалаи таносуби ҳаракату оромиро низ мавриди ҳаллу фасл қарор додааст. Ҳаракат ҷараёни қатънопазири ҳамешагист. Аммо  дар он лаҳзаҳои нопойдору ноусутвор, яъне оромии нисбӣ низ мавҷуд мебошанд. Дар олам чизе, ки мутлақан ором бошад вуҷуд надорад. Ҳама чиз дар ҳоли тағйир, дигаргунӣ ва интиқол аз як ҳолат ба ҳолати дигар аст.
Тибқи нишондоди табиатшиносии ҳозира панҷ шакли ҳаракати модда вуҷуд дорад: механикӣ, физикӣ, кимиёвӣ, биологӣ, иҷтимоӣ. Шаклҳои ҳаракати  модда  бо ҳам робитаи ногусастанӣ дошта, ҳамзамон, ҳар кадомашон дорои ҷиҳатҳои хос мебошанд. Онҳо ҳамдигарро пурра месозанд.
Тамоми ҳаракат дар доираи фазо ва вақт сурат мегирад. Фазо ва вақт ба сифати шакли мавҷудияти модда ба таври  айнӣ, яъне берун ва новобаста аз шуури инсон вуҷуд доранд.
Инсон барои фаҳмиши мавқеи ҳодисаю падидаҳои олам, мафҳумҳои пасу пеш, пасту баланд, дуру наздик, хурду калон, тезу кунд, дарозу кӯтоҳ, тангу васеъ ва ғайраро мавриди истифода қарор додааст, ки минбаъд ба пайдоиши мафҳумҳои фалсафии вақту фазо низ замина гузоштаанд.   
Дар таърихи фалсафа роҷеъ ба фазо ва вақт ду нуқтаи назар ба чашм мерасад. Яке мӯътақиданд, ки фазо ва вақт дорои моҳияти мустақил буда, новобаста ба модда вуҷуд доранд. Дигаре пайравони ақидаи релятсионӣ (аз лот. relation - хабар, маълумот) мебошанд. Инҳо мӯътақиданд, ки вақту фазо мабдаи мустақил набуда, балки низоми муносибатҳои хос, шакли мавҷудияти моддаро ифода менамоянд.
Дар таърихи фалсафа нисбат ба фазо се ченакро муайян кардаанд. Масалан, Ибни Сино исбот кардааст, ки маконро берун аз ҷисмҳои айнӣ вуҷуде нест ва он дорои се мизон – арз, тӯл ва умқ, ба истилоҳҳои дигар дарозӣ, баландӣ ва бар мебошад. Эътирофи сеандозагии макон боиси муқаддас эълон шудани адади се гардид: дар олам ҳама чиз дорои аввал, мобайн ва охир аст.
Агар  фазо дорои се андоза бошад,  ба вақт як ченак хос аст, ки он  аз   гузашта ба имрӯз ва ба ҳозира аз он ба оянда ҳаракат менамояд. Хусусияти дигари вақт барнагарданда будани он аст.
Ҳаракат, фазою вақт атрибут, хусусияту сифати муҳимтарини модда буда, бо ҳам вобастагии зич доранд. Ин алоқамандиро илмҳои табиатшиносӣ, хоса назарияи нисбии физикдони бузурги асрҳои XIX ва XX А. Эйнштейн ба таври мукаммалу мушаххас исбот кардааст.

Дидан карданд: 7021

Мавзӯъҳои монанд:

Шуур, пайдоиш ва мохияти он

Фалсафа  аз нимаи дуюми асри XIX  то ибтидои асри XXI

Фаҳмиши фалсафии олам: ҳастӣ ва модда (материя)

Фалсафаи асрҳои миёнаи тоҷик ва Аврупо

Фалсафаи Фаронса ва Олмон дар асри XVIII ва ибтидои асри XIX

Фалсафаи эхё ва замони нав

Фалсафаи бостони тоҷик

Фалсафа дар Юнони Қадим

Фалсафаи Ҳинду  Чини қадим

Максад, вазифа  ва накши фалсафа дар чомеа

Коментари дохил карданд:

Каментарй дохил кард: файзидин
Санаи дохилгардида: 2014-10-19

(Y)


Коментарии худро дохил кунед!

Суммаи ин ададҳоро нависед: