|

ХУСУСИЯТҲОИ ҶОЙГИРКУНӢ ВА ҲОЛАТИ ЗАМИНҲОИ ВАЙРОНШУДА ДАР ТОҶИКИСТОН

Тартибдиханда: admin

Дохил кард: Ахмедов Бахром

Санаи дохилгардида: 2016-03-05

НАКША:
1.Эволютсияи (таҳаввулоти) заминхои вайроншуда.
2. Вайроншавии замин ва омилҳои бавуҷудоварандаи он
Обектҳои тадқикотии экология аз компонентҳои табии - атмосфера, гидросфера, литосфера иборат буда, ҳар яке дар навбати худ функсияҳои экологии муҳимро дар сайёраи сайёраи Замин иҷро намуда экосистемаи бузурги табииро ташкил мекунад.
Хок ҳамчун звенои алоқамандкунанда байни компонентҳои табии буда, муносибати мутақобиларо байни онҳо мураттаб месозад. Маҳз дар пӯшиши хок элементҳои гуногуни химиявӣ, ки дар натиҷаи гуногун равандҳо ба амал меояд ҷамъ гардида ба сифати сарватҳои табии таъсир мекунад. Пӯшиши хок ҳамчун сарвати табии қобилияти мигратсиянамоии элементҳои химиявиро дошта, таркиби сарватҳои табиииро тағйир медиҳад.
Саҳми олимон дар омӯзиши функсияи асосии экологии хок бузург аст, зеро дар асоси омӯзиши он вайроншавии замин ва гуногун проблемаҳои он асоснок карда мешавад.. Дар фаъолияти илмиии Г.В. Доброволский, В.А. Алексеенко нишон дода шудааст, ки хок натанҳо хосияти нигоҳ дорандагӣ, балки якқатор функсияҳои муҳими экологиро дар ӯҳда дорад, ки дар асоси он ҳолати табии нигоҳ дошта мешавад. Зери мафҳуми функсияи экологӣ ҳамчунин саҳми хок дар ҳаёт, нигоҳдорию эволютсияи – таҳаввулоти экосистема бо бузургии томаш омӯхта мешавад. То ҳол ҳар як қабатҳои литосфера бо сарҳадҳояш дар асоси буриш дар халиҷи Кола бо усулҳои ултросадо, сейсмикӣ, элекронӣ, нишондиҳандаҳои биоиндикатсионӣ омӯхта шуда истодааст, то ки эволютсияи тараққиёти қабати литосфера ва сабабҳои вайроншавии он муайян карда шавад. хангоми омӯзиши функсияи экологии хок ба инобатгирии роли моддаҳои зинда ва тадқиқотҳои биохимиявӣ зарур буданашро олимон исбот намуданд. Асоси ин ба инобатгирӣ дар он зоҳир мегардад, ки инкишофи ҷамъият, раванди техникю технологияҳои муосир то чӣ андоза ба сатҳи замин ва пӯшиши хок таъсир намудааст омӯхта шавад.
Аз рӯи татқиқоти илмии Г.В. Доброволский, Е.Д. Никитин функсияи муҳими хок ин :

  1. Нигоҳдории фазои ҳаётӣ.
  2. Муҳимтарин ҷамъкунандаи элементҳои химиявӣ.
  3. Танзимкунандаи моддаҳо.
  4. санитарӣ,.
  5. ҳимоявӣ ба шумор меравад

хамчунин хок ва сохтори функсияи экологии он дар миқёси глобалӣ чунин ҷудо карда мешавад: литосферӣ, гидросферӣ, атмосферӣ ё умумӣ биосферӣ.
Функсияи литосферии хок:

  1. Бавуҷудоварандаи раванди биохимиявии қисми болоии литосфера.
  2. Сарчашмаи моддаҳо барои ба вуҷудоиии минерал, ҷинсҳои кӯҳӣ, канданиҳои фоиданок.
  3. Гузаронандаи энергияи офтоб ба қисми чуқури литосфера.
  4. хифзкунандаи литосфера аз эрозия, шароит фарҳамоварандаи инкишофи қабатҳо.

Функсияи гидросферии хок:
1. Трансформатсиякунандаи обҳои сатҳи ва зери заминӣ.
2. Сарчашмаи нигоҳдорандаи обҳи равон.
3. Ҷамъкунандаи биомаҳсулотҳои обҳавзҳо аз ҳисоби хок оварда маҳсулотҳо.
4. Муҳофизаткунанда аз ифлосшавӣ, барер - монеъаи акваторияи обҳои сатҳӣ.

Функсияи атмосферии хок:

  1. Фурӯбарӣ ва инъикскунандаи радиатсияи офтоб.
  2. Танзимкунандаи намии атмосфера.
  3. Танзимкунандаи речаи гази атмосфера.

Функсияи умумибисферии хок:
1.Муҳити зист, аккумулятор - сарчашмаи моддаҳо ва энергия барои организмҳои дар муҳити хушкӣ мавҷуд буда.
2. Танзимкунандаи гардиш дар занҷири ғизо.
Ин аст, ки муҳимтарин равандҳои табии дар асоси таъсири антропогенӣ дигаргун шуда ба фаъолияти функсиянокии сарватҳои табии таъсир расонида истодааст.Аз ин рӯ таъсири антропогенӣ дар вайроншудани функсияҳои гуногуни сарватҳои табии бо гуногун роҳҳо проблемаи баҳсталаби замони муосир ба хисоб меравад.
Хусусан заминҳои вайронгашта яке аз проблемаҳои муҳими замони муосир буда, ба ҳолати табии ва фаъолияти инсон таъсири зиёд мерасонад.Заминҳои вайрон гашта ин гум шудани хосияти табии сарвати замин ва қабатҳои он аст. Аз ин рӯ ба эволютсияи заминҳои вайрон шуда бештар аҳамият дода, омилҳои ба ин раванд таъсир кунандаро омӯхтан мебоист ва роҳҳои пешгирии ба амал омадани ин равандро бояд гирифт.
Олимон муайян кардаанд, ки ба амал омадани заминҳои вайроншуда, бештар ба қонунияти паҳншавии каданиҳои фоиданок ва умуман ба ҷойгиршавии боигариҳои зеризаминӣ ва сатҳи заминӣ вобаста аст. Зиччӣ ва марзи заминҳои вайроншуда вобаста ба ҷойгиршавии канданиҳои фоиданоки сатҳи замин ё зеризаминӣ аст. Татқиқоти олимон нишон додаст, ки пайдоиши заминҳои вайроншуда дар марзҳои гуногун ба фаъолияти инсон бештар вобаста буда, барои қонеъ гардонидани талаботи инсон равона карда шудааст.
Дар оғози асри ХХ (1908 – 1916) зиёд гаштани масоҳати заминҳои вайронгашта дар Тоҷикистони Шимолӣ низ ба назар расида омили асосӣ фаъолият бурдани саноати кӯҳӣ ба ҳисоб рафта роли истеҳсоли руҳ, қорғошим, нуқра дар конҳои Такели, Консой, Олтин - Топкан хеле зиёд гардида буд. Ин марҳилаи аввали пайдоиши заминҳои вайронгашта буда, қудрати барқароршавии табии замин гум шуда буд..
Аз солҳои 30 - 40-и асри ХХ суръати инкишофи фаъолияти хоҷагии халқ афзуда талабот ба замин ва истифодаи он зиёд гардид. Дар ин давра паст шудани таъминоти замин ба ҳар сари аҳолӣ ба назар расид. Асосан ба сарвати замин истеҳсоли канданиҳои фоиданок таъсир расонда ба ҳолати табии он зарари калон овард то ин дам зиёда аз 3000 марзҳои заминҳои вайронгашта ба қайд гирифта шуда аст.
Барои омӯхтани пайдоиш, паҳншавӣ, ҷойгиршавии заминҳои вайронгашта марзи Тоҷикистони Шимолиро ба инобат гирифта се зонаро ҷудо кардаанд, ки аз ҳамдигар бо дараҷаи барқароршавӣ фарқ карда мешавад.

  1. Қаторкӯҳи Курама ва кӯҳи Муғул.
  2. Соҳили рост ва чапи дарёи Сир.
  3. Зонаи Исфара - Шӯроб.

Қаторкӯҳи Курама ва кӯҳи Муғул зонаест, ки вайроншавии замин ба коркарди металлҳои ранга ва нодир вобаста аст., ки дар ин зона корхонаҳои коркарди металлҳо амал мекунад. ( Таккелӣ, Консой, Олтин - Топкан, Табошар). хисоб карда шудааст, ки дар раванди истеҳсоли 1,0 000 т. металлҳо 0,10 га заминҳои вайрон гашта ба амал меояд.
Мушоҳида ва татқиқоти олимон нишон дод, ки дар ин зона раванди шусташавӣ хеле дар авҷ буда, аз самти шарқ ба ғарб масоҳати заминҳои вайроншуда торафт зиёд гашта, тақрибан 97 % хоки ин зона ба эрозия гирифтор аст. Дар ин зона ҳодисаҳои геологӣ мавқеи хоси худро инъикос намудааст ва боиси вайрон кардани заминро дорад, ҳодисаҳои шусташавӣ, кандашавӣ, ҷараёни ҳаракати тези боришот мисоли ин гуфтаҳост.
Зиёда бар ин бисёр растаниҳо пурра аз байн рафтаанд ва ё дар сарҳади камшавӣ қарор дорад, ки ин раванд фаъолияти эрозияро боз ҳам метезонад. Чарронидани чорво низ яке аз омилҳои назарраси вайроншавии таркиби замин аст, зеро ин амал низ боиси тезонидани раванди эрозия гардидааст.
Соҳили рост ва чапи дарёи Сир ин зонаест, ки қисми ғарбии води Фарғона ва соҳилҳои ҳамворигии дарёи Сиро дар бар мегирад.
Заминҳои вайронгашта асосан гирду атрофи обанбори Кайроққумро дар бар мегирад, ки бештар массиви Сомғор ва Камишқурғон назаррас аст. Дар ин зона кони нефт, газ, истеҳсоли материали сохтмон мавқеи хос дошта омили вайрон шудани заминҳои ин зона гаштааст. Дар ин зона шӯршавии хок яъне баланд шудани обҳои зери заминӣ ба қайд гирифта шудааст.
Зонаи Исфара - Шӯроб бо коркарди ангиштсанг мавқеи хоси худро дошта,соле истеҳсоли он 850 – 870 000 т. ташкил медиҳад. Заминҳои вайрон шудаи ин зона ба намуди тарриконҳо, фурӯрафтаҳо, варонкаҳо ба қайд гирифта шудааст. Ин ҳолат ба паст шудани гумуси таркиби хок, структураи он овард, ки ба пӯшиши растанӣ ва ҳосилнокии зироат бетаъсир намонд. Аз ҳисоби фишори техногенӣ дар тӯли 10 соли охир як чанд намуди растаниҳо ба монанди лола, маҳв гардид. Миқдори растаниҳои табии ба монанди олучаи кӯҳӣ, қароқот,боярқшник, бодом, ноки ёбоӣ хеле кам шуда боиси афзудани раванди эрозия гашт.
Таҳлили эволютсияи заминҳои вайронгашта нишон медиҳад, ки фаъолияти гуногуни антропогенӣ ба таркиби хок таъсири худро расонида боиси кам шудани гумус дар таркиби хок гардидааст ва дар ояндаи наздик ин ҳолат ба ландшафти табии таъсир намуда паст шудани сохтори таркиби компонентҳои табии мегардад, дар натиҷа хосияти табии сарватҳои табиӣ коста мегардад.
Агар чӣ солҳои пеш фаъолияти фауна ва флора гумуснокии таркиби хокро мунтазам дар меъёри муайян нигоҳ медошт, дар замони муосир ин раванд хеле паст гардида аст, зеро фишори техногенӣ аз меъёр зиёд аст. Ин ҳолатро асосан дар он марзҳое, ки фаъолияти антропогенӣ хеле зиёд аст мушоҳида кардан мумкин аст, зеро дар натиҷаи ин ҳолат пӯшиши растаниҳо торафт кам шуда, шусташавии хок 2- 3 маротиба сол аз сол афзуда истодааст. Дар навбати худ ба об ҳамроҳшавии пайвастагиҳои химиявии таркиби хок, афзудани раванди эрозия ба амал меояд.
хамин тариқ таъсири интенсивӣ ва дуру дароз ба сатҳи замин як қатор тағийрёбиҳо ва зиёд гардидани фишори техногениро бавуҷуд овардааст:
1. Таркиби пӯшиши растанӣ тағйир ёфта, ҳатто ба зонаҳои табии ҷойгир шавии растаниҳо таъсири худро расонд ва боиси афзудани равандҳои вайроншавӣ - эрозия, шусташавӣ, дифлятсия гашт.
2. Дар пӯшиши хок бавуҷудоии интенсивии дигаргуншавии таркиби хок ба амал омада, вайроншавии ареали паҳншавии ҳайвонтҳо ба қайд гирифта шудаст..
3. Дар сатҳи болоии замин ва дар зери замин таъсири ба восита ва бевоситаи антропогенӣ ба амал омада, таркиби химиявии хок ва обро дигаргун намуда аст.
Аз рӯи маълумотҳо бармеояд, ки барои ба танзим овардани ин ҳолат зарур аст, ки фаъолияти барқарорнамоиро ба роҳ монда шавад ва ин фаъолиятҳо бо чунин роххо ташкил карда мешавад..
1. Дар амал татбиқ намудани рекултиватсияи хоҷагии қишлоқ, фаъолияти ҳифзнамоии табиӣ, ба танзим овардани сохтмон.
2. Ба роҳ мондани фаъолияти мелиоративӣ, барқарор намудани арчазорҳо, ташкили марзҳои ҳифзӣ барои бақарор намудани ландшафти нодир,гузаронидани кадастри замин.
3. Кам намудан ва роҳ надодани ифлосшавии таркиби об, алалхусус кам намудани истифодаи заҳрхимикатҳо барои ба даст овардани маҳсулоти зироатӣ.
Ин маълумотҳо эволютсияи заминҳои вайроншударо инъикос намуда, вазифдор мекунад, ки то чӣ андоза сол то сол фаъолияти антропогенӣ миқёси худро васеъ намуда сифати сарвати табииро паст намуда истодааст.
2. Вайроншавии замин ва омилҳои бавуҷудоварандаи он
Омилҳои асосии вайроншавии замин хеле зиёд буда, ҳар яке бо таъсири худ ба сохтори таркиби сарватҳо таъсир мерасонад ва боиси вайроншавии баробарвазнӣ дар табиат мегардад. Махсусан истеҳсол ва коркарди канданиҳои фоиданок дар ин ҷода мавқеи муҳимро ишғол мекунад ва омили асосӣ ҳисобида мешавад.
Вайроншавии замин дар натиҷаи коркарди ангишт. Кони ангишт тахшониҳои давраи юраро дар бар гирифта, дар вақти истеҳсол ва коркард заминҳои вайроншударо ба вуҷуд меоварад. Соле аз кони Шӯроб 105 000т. ангишт истеҳсол мекарданд, солҳои охир бошад ин миқдор кам карда шуд, зеро терриконҳои бузург пайдо шуда майдони зиёдро ишғол намуд.
Дар ин марз пӯшиши растаниҳо дида намешавад, зеро онҳо дар зери таъсири раванди механикӣ, физикӣ, химиявӣ, биологӣ қарор доранд. Дар марзхое, ки заминҳои вайроншуда ба амал омадааст, ду раванди геодинамикӣ инкишоф ёфта шаклҳои табии релефи маҳалро дигаргун мекунад:
1 Ҷоришавии ҷараёнхои об, кадоме, ки сатҳи хокро шуста ба он таъсир мерасонад.
2. Вазидани шамол ва афзудани суръати он.
Равандхои кандашавӣ, чӯкидаҳо, хоктеппаҳо низ намуди дигари заминҳои вайроншуда ҳисобида мешавад ва боиси диформатсияи сатҳи замин аст.
Вайроншавии замин ҳангоми истеҳсоли намак. Истеҳсоли солонаи намак дар Камишқӯрғон 21 – 24 000т. ташкил медиҳад ва дар базаи он заводи намаки Ашт амал мекунад. Захираи умумии намак 955 млн.т. – ро ташкил мекунад. Дар марзи ин кон шаклҳои карстӣ инкишоф намудааст ва ба муҳити табии бештар таъсири худро мерасонад.
Дигар намуди вайроншавии замин ҳангоми коркарди партовҳои сахт ва истеҳсоли ашёи хом ба амал меояд. Истеҳсоли реги кварсӣ, озекрит,, гипс ва ашё барои хишт сабаби асосии вайроншавии замин аст. хангоми истеҳсоли ашёи сӯзишворӣ- энергетикӣ, металлҳои ранга, нодир, қимматбаҳо, ҷинсҳои ороишдиҳандаи сохтмон низ вайроншавии заминҳо ба амал меояд, ки он ба ҳолати табии бетаъсир нест. Хусусан солҳои охир афзоиши аҳолӣ, зиччии аҳолӣ зиёд гардида истодааст ва масоҳати заминҳои ба хоҷагӣ банд буда талаботи таъмин намуданро қонеъ карда натавониста истодаат,,зеро замин маҳдуд, аз ин бар меояд, ки заминҳои вайроншуда проблемаи иқтисодиро низ ба вуҷуд меоранд. Фаъолияти соҳаҳои хоҷагии қишлоқ сол аз сол сохтори худро мураккаб намуда ба ҳолати табии таъсири худро пурзӯр намуда истодаанд. Пошидани заҳр химикатҳо, ба вуҷуд омадани шӯрхок шудани замин низ яке аз проблемаҳои актуалии ин самт аст. Интенсивона истифодабарии замин, ба инобат нагирифтани меъёри ҳифзӣ ба паст шудани сифати замин оварда, сабаби заминҳои вайроншуда мегардад. Аз рӯи маълумоти олимон соли 2002 дар марзи Тоҷикистони Шимолӣ 60810 га заминҳои шӯр, 44437 га заминҳои ниҳоят шӯр, 5682 га заминҳои аз ҳад шӯр, 34401 га заминҳои обҳои зеризаминиашон бологашта ба қайд гирифта шудааст. Имрӯз бояд барои барқарор намудани ин заминҳо тавсияҳои мутахассисонро ба инобат гирифта дар амал татбиқ намудани онро ҳарчӣ бештар ба роҳ монд, ки аз чунинҳо иборат аст:

  1. Заминҳои шӯрро барои барқарор намудан, реҷаи обёриро тағйир бояд дода шавад ва фаъолияти агромелиоративиро ба роҳ монд.
  2. Барои барқарор намудани заминҳои ниҳоят шӯр ба ғайр аз чорабиниҳои дар боло зикр намуда боз фаъолияти шусташавиро ба роҳ бояд монд.
  3. Заминҳои ниҳоят шӯрро барои барқарор намудан шусташавии 5 – 7 маротибагиро ҷорӣ бояд карда шавад, ба чорабиниҳои мелиоративӣ аҳамият бояд дод.

Муҳимтарин проблема будани ҳифзи сарвати замин ба он ифода мегардад, ки сол то сол ба ҳар сари ахолӣ таъмин намудани замин маҳдуд гашта истодааст ва ҳамчунин замин бо гуногун фаъолият сифати табии худро гум карда ба ҳолати табии таъсири худро расонида истодааст. Аз ин рӯ ҳар як шахс вазифадор аст, ки сарвати заминро эҳтиёткорона истифода барад.

Дидан карданд: 2980

Мавзӯъҳои монанд:

Экология - асоси назариявии ҳифзи муҳити зист

Сарватҳои табиӣ ва истифодаи онҳо

​Шароитҳои табиӣ ва таъсири фаъолияти

Шакли баҳисобгирии муҳосиби чист?

Омилҳои экологӣ. Биосфера. Тавсифи умумии биосфера

Ҳолати ҳозираи мухити зист. Манбаҳо ва сарчашмаҳои ифлосшавии атмосфера.

Экология ва саломатии инсон

Таъсири ифлосшавии мухити зист барои саломатии одам.

Проблемаҳои глобалии экалогӣ. Принипҳои самаранок истифода барии захираҳои табии.

Инкишофи техногенез ва омилхои ба он таъсиркунанда дар Точикистон

Коментари дохил карданд:


Коментарии худро дохил кунед!

Суммаи ин ададҳоро нависед: